Η ιστορική εξάρτηση της ευρωπαϊκής ασφάλειας από τις αμερικανικές εγγυήσεις υπό την ομπρέλα του ΝΑΤΟ, μια πραγματικότητα που ίσχυε από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, οδεύει οριστικά προς το τέλος της.
Τα τελευταία χρόνια, η Ευρώπη προχωρά αθόρυβα σε έναν πρωτοφανή εξοπλιστικό μαραθώνιο, με τις αμυντικές δαπάνες να καταγράφουν κατακόρυφη αύξηση κατά 150% μεταξύ 2020 και 2025. Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθέτησε το φιλόδοξο σχέδιο «Rearmament Europe Readiness 2030», με στόχο την πλήρη αμυντική ετοιμότητα της ηπείρου έως το 2030.
Για την υλοποίηση αυτού του δόγματος, η ΕΕ έχει ενεργοποιήσει μια σειρά από χρηματοδοτικά εργαλεία και στρατηγικές, όπως η Ευρωπαϊκή Αμυντική Βιομηχανική Στρατηγική και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας, διοχετεύοντας δισεκατομμύρια ευρώ σε προγράμματα έρευνας, κοινές προμήθειες οπλικών συστημάτων και ενίσχυση της παραγωγής πυρομαχικών.
Οι προσπάθειες αυτές βασίζονται στη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας (Άρθρο 42.7 της Συνθήκης της ΕΕ), η οποία υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να συνδράμουν με κάθε μέσο έναν εταίρο που δέχεται επίθεση, μια διαδικασία που στο παρελθόν είχε παγώσει λόγω εσωτερικών αντιδράσεων αλλά και αμερικανικών επιφυλάξεων για την υπονόμευση του ΝΑΤΟ.
Οι καταλύτες της αλλαγής: Τραμπ και Πούτιν
Η ριζική ανατροπή της διεθνούς τάξης πραγμάτων οφείλεται κυρίως σε δύο παράγοντες: τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 και την απομονωτική πολιτική του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.
Οι απειλές του Τραμπ για αποχώρηση των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ, οι πιέσεις του και οι απειλές για αναστολή της συμμετοχής χωρών, όπως η Ισπανία, που αρνήθηκαν να στηρίξουν τις πολεμικές του προσπάθειες στη Μέση Ανατολή, λειτούργησαν ως καμπανάκι αφύπνισης για τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Σε συνδυασμό με τις συνεχείς ρωσικές υβριδικές επιθέσεις και τα σαμποτάζ σε κρίσιμες ευρωπαϊκές υποδομές ενέργειας και μεταφορών, η Ευρώπη πείστηκε ότι δεν μπορεί πλέον να βασίζει την επιβίωσή της στην Ουάσινγκτον.
Η έναρξη του πολέμου στο Ιράν ανέτρεψε τις εσωτερικές ισορροπίες στην Ευρώπη, αποξενώνοντας από τον Τραμπ ακόμα και παραδοσιακούς συμπαθούντες του, όπως η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι, γεγονός που γεφυρώνει τις πολιτικές διαιρέσεις εντός της ΕΕ.
Εσωτερικά εμπόδια και γεωπολιτικές ισορροπίες
Παρά τη δυναμική, ο δρόμος προς την ευρωπαϊκή στρατιωτική αυτονομία είναι γεμάτος εμπόδια. Στο εσωτερικό μέτωπο, η ΕΕ πρέπει να γεφυρώσει τις διαφορετικές προσεγγίσεις των κρατών-μελών της, καθώς και να συμβιβάσει τα αμυντικά της σχέδια με το καθεστώς ουδετερότητας χωρών όπως η Ιρλανδία και η Μάλτα, θίγοντας το ευαίσθητο ζήτημα της εθνικής κυριαρχίας.
Στο εξωτερικό μέτωπο, παραμένει γρίφος ο ρόλος που θα διαδραματίσει το Ηνωμένο Βασίλειο –η δεύτερη ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη της Ευρώπης– η οποία βιώνει μια παρόμοια ψυχράνση στις σχέσεις της με την άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
Ωστόσο, οι ιστορικές αλλαγές είναι ήδη ορατές. Η ένταξη της Φινλανδίας και της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ απέδειξε ότι ακόμη και οι πιο παγιωμένες θέσεις περί στρατιωτικής ουδετερότητας κάμπτονται μπροστά στον κίνδυνο, ενώ η Γαλλία του Εμανουέλ Μακρόν ηγείται πλέον της προσπάθειας για τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού στρατού.
Σε κάθε περίπτωση, η ΕΕ είναι υποχρεωμένη να τηρήσει μια λεπτή ισορροπία: δεν μπορεί να κόψει απότομα τους δεσμούς με τις ΗΠΑ, καθώς παραμένει εξαρτημένη από τα αμερικανικά κέντρα δεδομένων και τις εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) που της επιτρέπουν να διατηρεί το ενεργειακό εμπάργκο κατά της Ρωσίας.