Ο μπακαλιάρος σκορδαλιά αποτελεί διαχρονικά το κατεξοχήν έδεσμα της 25ης Μαρτίου, συνδεδεμένο τόσο με την εθνική επέτειο της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 όσο και με τον εορτασμό του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Η παρουσία του στο εορταστικό τραπέζι θεωρείται σχεδόν αυτονόητη, αποτελώντας μια από τις πιο αναγνωρίσιμες γαστρονομικές παραδόσεις του ελληνισμού.
Η καθιέρωση του μπακαλιάρου στο ελληνικό τραπέζι τοποθετείται χρονικά προς το τέλος του 15ου αιώνα, όταν το παστό ψάρι άρχισε να διαδίδεται ευρέως, χάρη στη δυνατότητα εύκολης συντήρησής του. Σε μια εποχή χωρίς ψυγεία, ο παστός μπακαλιάρος αποτέλεσε πρακτική και οικονομική λύση, ιδιαίτερα για τους κατοίκους της ενδοχώρας, οι οποίοι δεν είχαν πρόσβαση σε φρέσκα ψάρια. Έτσι, το συγκεκριμένο τρόφιμο απέκτησε σταδιακά κεντρική θέση στη διατροφή και τελικά συνδέθηκε με την 25η Μαρτίου.
Καθοριστικό ρόλο στην εδραίωση αυτής της παράδοσης διαδραμάτισε και η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, η αυστηρότερη περίοδος νηστείας της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία καθιερώθηκε ήδη από τον 4ο αιώνα μ.Χ. Κατά τη διάρκειά της, η κατανάλωση τροφών είναι περιορισμένη, με εξαίρεση ορισμένες ημέρες, όπως η 25η Μαρτίου, κατά την οποία επιτρέπονται το ψάρι, το λάδι και ο οίνος, λόγω της σημασίας της εορτής του Ευαγγελισμού.
Μια ακόμη ιστορική εκδοχή αποδίδει τη διάδοση του μπακαλιάρου στον ελλαδικό χώρο στο εμπόριο των Άγγλων κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, όταν μεγάλες ποσότητες παστού μπακαλιάρου εισάγονταν στην Ελλάδα με αντάλλαγμα σταφίδες. Η ανθεκτικότητα του προϊόντος συνέβαλε στην ευρεία κατανάλωσή του σε ολόκληρη τη χώρα.
Η προετοιμασία του παστού μπακαλιάρου απαιτεί σωστό ξαρμύρισμα, διαδικασία που ξεκινά με καλό πλύσιμο και κοπή σε μικρότερα κομμάτια, ώστε να μειωθεί ο χρόνος. Το ψάρι τοποθετείται σε άφθονο νερό, το οποίο πρέπει να αλλάζεται ανά λίγες ώρες, ενώ για πλήρες αποτέλεσμα μπορεί να απαιτηθούν έως και 24–25 ώρες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, χρησιμοποιείται και γάλα στο τελικό στάδιο, για πιο ήπια γεύση.
Παραδοσιακά, ο τηγανητός μπακαλιάρος συνοδεύεται από σκορδαλιά και βραστά παντζάρια, έναν συνδυασμό που θεωρείται κλασικός για την ημέρα. Ωστόσο, το συγκεκριμένο ψάρι προσφέρεται και για πλήθος άλλων παρασκευών, από πλακί και στιφάδο έως σύγχρονες γαστρονομικές εκδοχές.
Η σκορδαλιά, από την πλευρά της, έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Στα Επτάνησα απαντάται ως «αλιάδα», όρος που προέρχεται από τα βενετικά, ενώ η σημερινή της ονομασία συνδέεται ετυμολογικά με το «σκόρδο». Το σκόρδο, γνωστό ήδη από την αρχαιότητα, αποτελούσε βασικό στοιχείο της διατροφής τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλους πολιτισμούς, ενώ μαρτυρείται ακόμη και σε αρχαίες πηγές ως καθημερινή τροφή.
Σήμερα, ο μπακαλιάρος σκορδαλιά παραμένει όχι μόνο ένα παραδοσιακό πιάτο, αλλά και ένα ζωντανό στοιχείο πολιτιστικής συνέχειας, που ενώνει ιστορία, θρησκεία και γαστρονομία στο εορταστικό τραπέζι της 25ης Μαρτίου.