Η εορτή των Θεοφανείων, που τιμάται κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες στιγμές της Ορθόδοξης Χριστιανικής παράδοσης, συνδυάζοντας τη βαθιά θρησκευτική σημασία με ένα πλούσιο σύνολο λαϊκών εθίμων, πολλά από τα οποία αντλούν την καταγωγή τους από την αρχαιότητα.
Κεντρικός άξονας του εορτασμού είναι ο αγιασμός του νερού, σύμβολο κάθαρσης, αναγέννησης και απομάκρυνσης του κακού. Το βασικό τελετουργικό των Θεοφανείων είναι ο Μέγας Αγιασμός των Υδάτων, κατά τον οποίο, μετά τη Θεία Λειτουργία, ο ιερέας ρίχνει τον Τίμιο Σταυρό στη θάλασσα, σε ποτάμια ή λίμνες, αναπαριστώντας τη Βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό.
Στη λαϊκή παράδοση, ο αγιασμός αυτός δεν έχει μόνο θρησκευτικό χαρακτήρα, αλλά συνδέεται και με την έννοια του εξαγνισμού και της προστασίας από κακόβουλες δυνάμεις, μια αντίληψη που απαντά και σε προχριστιανικές λατρευτικές πρακτικές. Για τον λόγο αυτό, σε πολλές περιοχές της χώρας τελείται αγιασμός και την παραμονή των Θεοφανείων, γνωστός ως Μικρός Αγιασμός ή Πρωτάγιαση. Τότε, ο ιερέας επισκέπτεται τα σπίτια, ραντίζοντας με αγιασμό και βασιλικό τους χώρους, με σκοπό τη «φώτιση» και την απομάκρυνση κάθε κακού.
Ιδιαίτερη θέση στη λαϊκή φαντασία κατέχουν οι καλικάντζαροι, οι οποίοι, σύμφωνα με τις δοξασίες, εξαφανίζονται με τον αγιασμό των σπιτιών και την έλευση του ιερέα. Ανήμερα των Φώτων τελείται ο Μέγας Αγιασμός εντός των εκκλησιών και ακολουθεί η κατάδυση του Σταυρού στα νερά, τα οποία, κατά την πίστη του λαού, αποκτούν καθαρτικές και ιαματικές ιδιότητες.
Νέοι, κυρίως άνδρες, βουτούν στα παγωμένα νερά για να ανασύρουν τον Σταυρό, με τον τυχερό να θεωρείται ότι θα έχει υγεία και καλοτυχία σε όλη τη διάρκεια του έτους. Σε πολλές περιοχές ακολουθούν λιτανείες, γλέντια και κεράσματα.
Τα Θεοφάνεια συνοδεύονται και από τα παραδοσιακά κάλαντα, που ψάλλονται την παραμονή, καθώς και από έθιμα όπως το πλύσιμο των εικόνων και των γεωργικών εργαλείων με αγιασμένο νερό. Οι πρακτικές αυτές θεωρούνται συνέχεια αρχαίων τελετουργιών κάθαρσης, όπως τα «Πλυντήρια» της αρχαίας Αθήνας, όπου καθαριζόταν το άγαλμα της θεάς Αθηνάς για την ανανέωση της ιερής του δύναμης.
Σε πολλές περιοχές της χώρας, τα Θεοφάνεια συνδέονται με εντυπωσιακά δρώμενα. Στη Δράμα και τα γύρω χωριά αναβιώνουν έθιμα με μάσκες, κουδούνια και διονυσιακά στοιχεία, με στόχο την καλοχρονιά και την ευφορία της γης. Στο Μοναστηράκι, αλλά και σε χωριά της Δράμας και της Καβάλας, πρωταγωνιστούν οι «Αράπηδες», ένα λατρευτικό δρώμενο με αρχαίες ρίζες. Στην Καστοριά, τα «ραγκουτσάρια» γεμίζουν την πόλη με μεταμφιέσεις και μουσική, ενώ στη Χαλκιδική, τη Λευκάδα, την Ερμιόνη και άλλα μέρη της Ελλάδας διατηρούνται ιδιαίτερα τοπικά έθιμα που συνδέουν το νερό, τη θάλασσα και την ευλογία.
Η εορτή των Θεοφανείων, μέσα από τον συνδυασμό χριστιανικής πίστης και πανάρχαιων λαϊκών παραδόσεων, εξακολουθεί να αποτελεί ζωντανό κομμάτι της πολιτισμικής ταυτότητας του ελληνικού λαού.