Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ εξυμνούσε την επαναστατική δύναμη των υποθαλάσσιων τηλεγραφικών καλωδίων, βλέποντάς τα ως σύμβολο παγκόσμιας ενότητας. Πάνω από έναν αιώνα αργότερα, τα σύγχρονα οπτικά καλώδια –που μεταφέρουν σχεδόν το σύνολο της διασυνοριακής ψηφιακής επικοινωνίας– όχι μόνο δεν ενώνουν τον κόσμο, αλλά μετατρέπονται σε πεδίο σκληρού ανταγωνισμού, κατασκοπείας και δολιοφθοράς.
Σήμερα, ο βυθός των θαλασσών αποτελεί κρίσιμη γεωπολιτική αρένα. Τα υποθαλάσσια καλώδια μεταφέρουν το 99% της παγκόσμιας ψηφιακής κίνησης, από χρηματοπιστωτικές συναλλαγές έως στρατιωτικές και διπλωματικές επικοινωνίες. Ωστόσο, η αυξανόμενη καχυποψία μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων οδηγεί σε έναν κατακερματισμό των παγκόσμιων δικτύων, τα οποία οργανώνονται πλέον σε μπλοκ υπό αμερικανική, κινεζική ή «ουδέτερη» επιρροή, με τη γεωπολιτική να υπερισχύει της οικονομικής λογικής.
Η Ευρώπη συγκαταλέγεται στις πιο ευάλωτες περιοχές. Οι εκρήξεις στους αγωγούς Nord Stream στη Βαλτική το 2022 αποκάλυψαν πόσο εκτεθειμένες είναι οι κρίσιμες υποθαλάσσιες υποδομές. Έκτοτε, περιστατικά φθοράς καλωδίων, αυξημένη δραστηριότητα πλοίων και υποβρυχίων, αλλά και υποψίες για στοχευμένη επιτήρηση, έχουν εντείνει τους φόβους για συστηματικές παρεμβάσεις.
Αντίστοιχα προβλήματα αντιμετωπίζει και η Ασία, αν και με μικρότερη διεθνή προβολή. Η Ταϊβάν καταγράφει κάθε χρόνο πολλαπλές διακοπές καλωδίων, τις περισσότερες εκ των οποίων συνδέει με κινεζικές ενέργειες στο πλαίσιο της πίεσης που ασκεί το Πεκίνο στο νησί. Η παρουσίαση από την Κίνα εξοπλισμού ικανού να κόβει καλώδια σε μεγάλα βάθη ενίσχυσε περαιτέρω τις ανησυχίες, ενώ η απόδοση ευθυνών παραμένει εξαιρετικά δύσκολη λόγω νομικών και τεχνικών εμποδίων.
Πέρα από τη φυσική απειλή, τα καλώδια αντιμετωπίζουν και έναν λιγότερο ορατό κίνδυνο: τη γραφειοκρατική παρεμπόδιση. Νομικά και ρυθμιστικά εμπόδια καθυστερούν ή ακυρώνουν έρευνες, εγκαταστάσεις και επισκευές, ιδίως σε αμφισβητούμενες θαλάσσιες ζώνες, όπως η Νότια Σινική Θάλασσα. Το αποτέλεσμα είναι πολλές εταιρείες να ανασχεδιάζουν διαδρομές, αυξάνοντας κόστος και μειώνοντας την ανθεκτικότητα των δικτύων.
Το διεθνές νομικό πλαίσιο θεωρείται πλέον ανεπαρκές. Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), βασισμένη σε κανόνες προηγούμενων δεκαετιών, δεν ανταποκρίνεται στις σημερινές απειλές, ενώ η εφαρμογή της συχνά παραβιάζεται ή αξιοποιείται καταχρηστικά. Η απόδοση ευθυνών για δολιοφθορές παραμένει σπάνια, καθώς η δικαιοδοσία περιορίζεται στο κράτος σημαίας του πλοίου, το οποίο συχνά αδυνατεί ή δεν επιθυμεί να κινηθεί νομικά.
Παρά τις επιμέρους πρωτοβουλίες –όπως οι αυστηρότεροι κανόνες των ΗΠΑ, τα μέτρα της ΕΕ και οι πρώτες κινήσεις συνεργασίας στην Ασία– απουσιάζει ακόμη μια ολοκληρωμένη παγκόσμια αρχιτεκτονική ασφάλειας για τα υποθαλάσσια δίκτυα. Ειδικοί υπογραμμίζουν ότι απαιτείται συντονισμός μεταξύ κρατών, διεθνών οργανισμών και ιδιωτικών εταιρειών, καθώς τα περισσότερα καλώδια ανήκουν σε ιδιωτικά σχήματα.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούνται σε θέση να ηγηθούν μιας τέτοιας προσπάθειας, καθώς διαθέτουν παγκόσμια επιρροή, συμμαχίες και ζωτικά συμφέροντα στην ασφάλεια των ψηφιακών υποδομών. Η απραξία, προειδοποιούν αναλυτές, θα μπορούσε να οδηγήσει όχι μόνο σε απώλεια ελέγχου των επικοινωνιών και της ενέργειας, αλλά και σε ανατροπή των γεωπολιτικών ισορροπιών.
Σε έναν κόσμο όπου οι συγκρούσεις μεταφέρονται ολοένα και περισσότερο μακριά από το ορατό πεδίο, ο αγώνας για τον έλεγχο του βυθού αναδεικνύεται σε καθοριστικό μέτωπο του 21ου αιώνα – ένα μέτωπο από το οποίο εξαρτάται η παγκόσμια συνδεσιμότητα, η ασφάλεια και η ισορροπία ισχύος.