Τον Ιούλιο του 2025, περίπου 180 εξέχουσες προσωπικότητες του Ιράν —μεταξύ τους οικονομολόγοι, πανεπιστημιακοί, πρώην κρατικοί αξιωματούχοι και διανοούμενοι— απηύθυναν ανοιχτή επιστολή προς τον πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν, προειδοποιώντας ότι η χώρα βρίσκεται σε πορεία επικίνδυνης εκτροπής. Το μήνυμα ήταν σαφές: η Ισλαμική Δημοκρατία πλησιάζει σε κρίσιμο σημείο και απαιτούνται άμεσες και βαθιές μεταρρυθμίσεις για να αποφευχθεί η κατάρρευση.
Η αφορμή ήταν ο πόλεμος των 12 ημερών που είχε προηγηθεί τον Ιούνιο, με τους αμερικανοϊσραηλινούς βομβαρδισμούς σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις. Ωστόσο, όπως τόνιζαν οι υπογράφοντες, η κρίση δεν περιορίζεται στη γεωπολιτική ή στη στρατιωτική διάσταση. Αντιθέτως, οι ρίζες της βρίσκονται βαθιά στο εσωτερικό της χώρας.
Στην επιστολή τους, οι «180» περιέγραφαν ένα πλέγμα δομικών αδυναμιών: δημοσιονομικά ελλείμματα, στασιμότητα των επενδύσεων, διάβρωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς, εκτεταμένη κρατική διαφθορά και συνεχή φυγή εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού στο εξωτερικό. Ζητούσαν παρεμβάσεις στα κρατικά μέσα ενημέρωσης, μεταρρυθμίσεις στα σώματα ασφαλείας και τις υπηρεσίες πληροφοριών, καθώς και την απελευθέρωση πολιτικών κρατουμένων. Παράλληλα, κατήγγειλαν την ύπαρξη θεσμών που χρηματοδοτούνται από δημόσιους πόρους χωρίς επαρκή διαφάνεια και έλεγχο.
Ιδιαίτερη βαρύτητα είχε η έκκλησή τους για τον ρόλο των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Οι υπογράφοντες ζητούσαν τον σταδιακό τους αποκλεισμό από την οικονομική δραστηριότητα της χώρας, ώστε να τερματιστεί η εμπλοκή τους σε εμπορικές και επιχειρηματικές δραστηριότητες και να περιοριστούν αποκλειστικά στον αμυντικό τους ρόλο.
Όπως σχολίαζε τότε το National Iranian American Council, επρόκειτο για μία από τις πιο ηχηρές και υψηλού επιπέδου παρεμβάσεις των τελευταίων ετών εκ των έσω, που αντανακλούσε την αυξανόμενη πίεση για συστημική αλλαγή, σε μια περίοδο έντονων εσωτερικών και εξωτερικών προκλήσεων.
Έξι μήνες αργότερα, η εικόνα στο εσωτερικό του Ιράν είναι εκρηκτική. Η χώρα έχει ξαναζήσει κύματα κοινωνικής αναταραχής —από τις διαδηλώσεις του 2009-2010 μετά την επανεκλογή Αχμαντινετζάντ, μέχρι τις κινητοποιήσεις του 2017-2018 και τις μαζικές διαμαρτυρίες που ακολούθησαν τον θάνατο της Μαχσά Αμινί το 2022. Αυτή τη φορά, όμως, η δυναμική είναι διαφορετική.
Οι πρόσφατες κινητοποιήσεις δεν ξεκίνησαν από φοιτητές, καλλιτέχνες ή ακτιβίστριες, αλλά από τους εμπόρους και τους καταστηματάρχες. Η εστία της δυσαρέσκειας δεν ήταν κάποιο πανεπιστήμιο ή δημόσια πλατεία, αλλά το Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης, με φόντο την ανεξέλεγκτη πτώση του ιρανικού νομίσματος.
Η υποτίμηση του ριάλ είναι ενδεικτική της οικονομικής ασφυξίας. Το 2015, ένα δολάριο αντιστοιχούσε σε περίπου 32.000 ριάλ. Το 2022 είχε φτάσει τις 430.000, ενώ τις τελευταίες εβδομάδες άγγιξε τα 1,4 εκατ. Μόνο στο δεύτερο μισό του 2025, το νόμισμα έχασε έως και το μισό της αξίας του. Οι Financial Times περιέγραφαν στα τέλη Δεκεμβρίου μια οικονομία σε αποσύνθεση, με τον πληθωρισμό να ξεπερνά το 42% και μεγάλο μέρος του πληθυσμού να αδυνατεί να καλύψει βασικές ανάγκες, την ώρα που πολλοί εργαζόμενοι επιβιώνουν με μισθούς της τάξης των 100 δολαρίων μηνιαίως.
Σε αυτό το περιβάλλον, για πολλούς εμπόρους το κλείσιμο των καταστημάτων τους φάνηκε λιγότερο ριψοκίνδυνο από τη συνέχιση της λειτουργίας τους. Οι διαρκείς μεταβολές στις συναλλαγματικές ισοτιμίες καθιστούν αδύνατο τον καθορισμό τιμών και τη διασφάλιση της αναπλήρωσης αποθεμάτων, ενώ ο κίνδυνος ζημιών, ελέγχων και πιέσεων από τις αρχές αυξάνεται συνεχώς. Την ίδια στιγμή, φόροι και λειτουργικά κόστη —ιδίως η ενέργεια— συνεχίζουν να ανεβαίνουν.
Η εσωτερική αυτή κρίση συμπίπτει με μια περίοδο σοβαρών απωλειών για την Τεχεράνη στο διεθνές πεδίο. Αν το 2024 αποτέλεσε χρονιά-ορόσημο αρνητικών εξελίξεων, το 2025 επιδείνωσε περαιτέρω τη θέση του Ιράν, με την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, τον πόλεμο των 12 ημερών και την επαναφορά αυστηρών διεθνών κυρώσεων. Ο άλλοτε λεγόμενος «άξονας της αντίστασης» έχει ουσιαστικά αποδυναμωθεί, ενώ τα περιφερειακά και διεθνή ερείσματα της Τεχεράνης συρρικνώνονται.
Αναλυτές εκτιμούν ότι το 2026 ενδέχεται να αποτελέσει τη σκληρότερη δοκιμασία για την Ισλαμική Δημοκρατία μέχρι σήμερα. Παρότι το θεοκρατικό καθεστώς έχει κατ’ επανάληψη διαψεύσει προβλέψεις περί επικείμενης κατάρρευσης, μια σειρά νέων παραγόντων διαφοροποιεί το παρόν από το παρελθόν: η σωρευτική οικονομική πίεση, η διεθνής απομόνωση, οι απώλειες των συμμάχων του Ιράν στο εξωτερικό, η γήρανση της παλιάς επαναστατικής φρουράς —με τον Αγιατολάχ Χαμενεΐ στα 86 του χρόνια— και η αβεβαιότητα γύρω από τη στάση της Κίνας.
Την ίδια στιγμή, ένα σενάριο αλλαγής καθεστώτος μέσω εξωτερικής στρατιωτικής επέμβασης θεωρείται απίθανο. Κανείς δεν εμφανίζεται διατεθειμένος να στείλει στρατεύματα εντός ιρανικών συνόρων. Έτσι, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει ανοιχτό: μπορεί η αλλαγή να έρθει εκ των έσω; Υπάρχει εσωτερική δύναμη ικανή να περιορίσει ή να αντικαταστήσει τον ρόλο των Φρουρών της Επανάστασης — ή θα εξαναγκαστούν οι ίδιοι σε μετασχηματισμό υπό το βάρος των εξελίξεων;