Την τελευταία δεκαετία, η Ευρωπαϊκή Ένωση εστίασε στην ανάπτυξη της παρουσίας της ως παγκόσμιος πάροχος θαλάσσιας ασφάλειας. Ωστόσο, οι πλέον κρίσιμες προκλήσεις εντοπίζονται πλέον στη γειτονιά της.
Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, η Βαλτική και η Μαύρη Θάλασσα βρίσκονται αντιμέτωπες με ραγδαία αύξηση υβριδικών απειλών, όπως δολιοφθορές σε υποθαλάσσια καλώδια, χρήση drones, ναρκών και εκστρατείες παραπληροφόρησης.
Στο εσωτερικό της γηραιάς ηπείρου, ο αυτόνομος στρατιωτικός ρόλος της ΕΕ παραμένει δομικά περιορισμένος. Η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική σχεδιάστηκε κυρίως για εξωτερική διαχείριση κρίσεων, ενώ η εδαφική άμυνα εμπίπτει στη δικαιοδοσία των κρατών-μελών και του ΝΑΤΟ.
Παράλληλα, η εξάρτηση από τις ΗΠΑ για διαστημικές πληροφορίες και η απουσία μόνιμου ευρωπαϊκού στόλου περιορίζουν την επιχειρησιακή ευελιξία της Ένωσης. Εντούτοις, η αυξανόμενη αβεβαιότητα στις διατλαντικές σχέσεις καθιστά επιτακτική την προτεραιοποίηση της θαλάσσιας ασφάλειας στα ευρωπαϊκά ύδατα.
Τα διδάγματα της Επιχείρησης «ΑΣΠΙΔΕΣ»
Η συμπλήρωση δύο ετών από την έναρξη της Επιχείρησης «ΑΣΠΙΔΕΣ» στην Ερυθρά Θάλασσα —της πρώτης αποστολής της ΕΕ που εστίασε σε συμβατική αντιαεροπορική άμυνα και προστασία από κρατικούς ή παρακρατικούς δρώντες— προσφέρει πολύτιμα συμπεράσματα. Α
ν και η αποστολή πέτυχε την αναχαίτιση πυραύλων και drones, ανέδειξε παράλληλα τα όρια και τις υλικές ελλείψεις των ευρωπαϊκών ναυτικών δυνάμεων.
Τα κύρια αδύναμα σημεία που εντοπίστηκαν συνοψίζονται στα εξής:
Ευκαιριακή συγκρότηση δυνάμεων: Η εξάρτηση από εθελοντικές εθνικές συνεισφορές οδήγησε σε άνιση κατανομή βαρών, με λίγα μόνο κράτη-μέλη να σηκώνουν το κύριο βάρος των επιχειρήσεων.
Αμυντικός και αντιδραστικός χαρακτήρας: Η αποστολή περιορίστηκε στην εκ των υστέρων αντίδραση και τη συνοδεία πλοίων, μοντέλο που αποδείχθηκε στρατηγικά και οικονομικά μη βιώσιμο.
Χρόνια υποεπένδυση: Αποκαλύφθηκε το συστημικό έλλειμμα επενδύσεων στους ευρωπαϊκούς στόλους κατά την περίοδο μετά τον Ψυχρό Πόλεμο.
Ανάγκη για ολιστική στρατηγική: Διαπιστώθηκε ότι η ναυτική ισχύς δεν αρκεί χωρίς ανθεκτική εφοδιαστική αλυσίδα, βιομηχανική παραγωγή, ισχυρές πληροφορίες και περιφερειακές συμμαχίες.
Η επόμενη μέρα για τη Βαλτική και τη Μαύρη Θάλασσα
Η εκδήλωση μιας ναυτικής αποστολής τύπου «ΑΣΠΙΔΕΣ» στη Βαλτική ή τη Μαύρη Θάλασσα θεωρείται απίθανη λόγω θεσμικών περιορισμών και υφιστάμενων συνθηκών (όπως η Συνθήκη του Μοντρέ). Η ΕΕ καλείται, επομένως, να μην αντιγράψει το ΝΑΤΟ, αλλά να αξιοποιήσει τα δικά της συγκριτικά πλεονεκτήματα μέσω τεσσάρων βασικών πυλώνων:
Δημιουργία μόνιμης αρχιτεκτονικής ανθεκτικότητας: Ενίσχυση της επιτήρησης, προστασία κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών και μηχανισμοί ταχείας αποκατάστασης ζημιών.
Κοινές εξοπλιστικές πρωτοβουλίες: Χρήση χρηματοδοτικών εργαλείων για την κοινή προμήθεια αντιαεροπορικών πυραύλων, συστημάτων κατά drones, μέσων ηλεκτρονικού πολέμου και αυτόνομων θαλάσσιων πλατφορμών.
Μετάβαση από την αντίδραση στην πρόληψη: Αυστηρότερη εφαρμογή κυρώσεων, τελωνειακή συνεργασία και καταστολή του «σκιώδους στόλου» που απειλεί τις βόρειες θάλασσες της Ευρώπης.
Θεσμοθετημένο καταμερισμό βαρών: Ενίσχυση περιφερειακών συνεργασιών στη Βαλτική και τη Μαύρη Θάλασσα για εκκαθάριση ναρκών, ακτοφυλακή και εφοδιαστική υποστήριξη, με το ΝΑΤΟ να διατηρεί τον κύριο ρόλο της συλλογικής αποτροπής.
Η Ευρώπη δεν χρειάζεται να ξεκινήσει από το μηδέν. Ενσωματώνοντας τα διδάγματα των διεθνών της αποστολών, η ΕΕ μπορεί να αναλάβει πιο ενεργό και συντονιστικό ρόλο για τη διασφάλιση των δικών της θαλάσσιων συνόρων.