Η Κίνα ενισχύει την παρουσία της στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή, με το Πεκίνο να αντιμετωπίζει την Αίγυπτο και τη Διώρυγα του Σουέζ ως κρίσιμους κρίκους στις εμπορικές και γεωπολιτικές συνδέσεις μεταξύ Ασίας, Μέσης Ανατολής και Ευρώπης.
Η επίσκεψη του Κινέζου προέδρου στο Κάιρο πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία οι αναταράξεις στη Μέση Ανατολή και η αστάθεια στις θαλάσσιες μεταφορές καθιστούν ακόμη πιο σημαντικές τις διαθέσιμες εμπορικές οδούς. Για το Πεκίνο, το Σουέζ αποτελεί ήδη μια λειτουργική και δοκιμασμένη αρτηρία, στην οποία μπορεί να επενδύσει αντί να επιχειρεί να τη δημιουργήσει από την αρχή.
Παράλληλα, η συγκυρία συμπίπτει με τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC), ένα σχέδιο που φιλοδοξεί να δημιουργήσει εναλλακτικές υποδομές μεταφοράς μεταξύ Ασίας και Ευρώπης και συχνά θεωρείται ανταγωνιστικό προς την κινεζική πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος».
Ο σχεδιασμός του IMEC προβλέπει σύνδεση της Ινδίας με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τη Σαουδική Αραβία και στη συνέχεια χερσαία διαδρομή μέσω Ιορδανίας και Ισραήλ, πριν από τη μεταφορά προς την Ευρώπη μέσω Κύπρου και Ελλάδας. Από την αρχιτεκτονική αυτή απουσιάζουν τόσο η Αίγυπτος, που ελέγχει το Σουέζ, όσο και η Τουρκία, που βρίσκεται πάνω στους βασικούς θαλάσσιους και χερσαίους άξονες σύνδεσης Ασίας και Ευρώπης.
Το Σουέζ στο επίκεντρο
Για το Κάιρο, η Διώρυγα του Σουέζ αποτελεί πολύ περισσότερα από μια σημαντική πηγή εσόδων. Η γεωγραφική της θέση προσδίδει στην Αίγυπτο σημαντικό στρατηγικό βάρος, καθώς πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους εμπορικούς «λαιμούς» του παγκόσμιου συστήματος μεταφορών.
Ο IMEC δεν είναι απαραίτητα σε θέση να αντικαταστήσει το Σουέζ, μπορεί όμως να δημιουργήσει μια εναλλακτική διαδρομή που θα μειώσει το συγκριτικό πλεονέκτημα της Αιγύπτου. Η δυνατότητα μεταφοράς εμπορευμάτων από την Ασία προς τη Μεσόγειο μέσω χερσαίων δικτύων και του Ισραήλ θα μπορούσε να περιορίσει την εξάρτηση από την Ερυθρά Θάλασσα και το Σουέζ.
Η Κίνα, αντίθετα, επιλέγει να ενισχύσει την υπάρχουσα διαδρομή. Η κινεζική δραστηριότητα στη βιομηχανική ζώνη TEDA, στην περιοχή της Διώρυγας, εντάσσεται σε αυτή τη στρατηγική. Η παρουσία κινεζικών επιχειρήσεων και επενδύσεων δημιουργεί ένα ευρύτερο οικοσύστημα παραγωγής, αποθήκευσης και logistics, ενισχύοντας τον ρόλο της Αιγύπτου ως εμπορικού και βιομηχανικού κόμβου.
Ο IMEC και η παράμετρος της σταθερότητας
Η μεγαλύτερη πρόκληση για τον IMEC δεν είναι μόνο η κατασκευή των απαραίτητων υποδομών, αλλά και η πολιτική σταθερότητα κατά μήκος ολόκληρης της διαδρομής.
Σε αντίθεση με το Σουέζ, που αποτελεί έναν ενιαίο θαλάσσιο διάδρομο, ο IMEC προϋποθέτει τη συνεργασία πολλών κρατών. Ιδιαίτερα ευάλωτο παραμένει το βόρειο σκέλος του, με τη Χάιφα να αποτελεί κομβικό σημείο για τη σύνδεση με τη Μεσόγειο. Ο πόλεμος στη Γάζα και η γενικότερη αστάθεια στη Μέση Ανατολή έχουν επηρεάσει σημαντικά τις προοπτικές του σχεδίου.
Η Αίγυπτος, ωστόσο, δεν έχει λόγο να επιδιώκει κατ’ ανάγκη την αποτυχία του IMEC. Αντίθετα, μπορεί να επιχειρήσει να ενταχθεί στο νέο δίκτυο αξιοποιώντας τα λιμάνια και τις υποδομές της. Βασική επιδίωξη του Καΐρου είναι να διατηρήσει το Σουέζ στον πυρήνα των εμπορικών ροών μεταξύ Ασίας και Ευρώπης, ακόμη και αν διαμορφωθούν νέες ανταγωνιστικές διαδρομές.
Ισορροπίες μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας
Η Αίγυπτος εξακολουθεί να διατηρεί στενές στρατιωτικές και θεσμικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ παράλληλα διευρύνει την οικονομική της συνεργασία με την Κίνα.
Η κινεζική παρουσία σε υποδομές, βιομηχανία και τεχνολογία αυξάνεται, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το Κάιρο εγκαταλείπει την παραδοσιακή του σχέση με την Ουάσιγκτον. Πρόκειται περισσότερο για μια πολιτική ισορροπιών, με την Αίγυπτο να επιδιώκει να εξασφαλίζει αμυντική στήριξη από τις ΗΠΑ, επενδύσεις από την Κίνα και παράλληλα σχέσεις με την Ευρώπη, τις αραβικές χώρες και άλλους διεθνείς παράγοντες.
Η Τουρκία επιστρέφει στο παιχνίδι
Για την Ελλάδα και την Κύπρο, ιδιαίτερη σημασία έχει και η βελτίωση των σχέσεων Αιγύπτου–Τουρκίας.
Η προσέγγιση Καΐρου και Άγκυρας έχει περάσει πλέον από τις πολιτικές επαφές σε πιο ουσιαστική συνεργασία, μεταξύ άλλων σε στρατιωτικό και αμυντικό επίπεδο. Οι διαφορές των δύο χωρών, κυρίως γύρω από τη Λιβύη και τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, δεν έχουν εξαφανιστεί, ωστόσο η Τουρκία επιχειρεί να επανακτήσει τη θέση της ως σημαντικός συνομιλητής της Αιγύπτου.
Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ανατολική Μεσόγειο, καθώς η Άγκυρα επιδιώκει εδώ και χρόνια να αποδυναμώσει το πλέγμα συνεργασιών Ελλάδας, Κύπρου, Ισραήλ και Αιγύπτου σε ενέργεια, άμυνα και θαλάσσια ασφάλεια.
Οι επιπτώσεις για Ελλάδα και Κύπρο
Η Αθήνα και η Λευκωσία δεν μπορούν να θεωρούν δεδομένη τη διαχρονική ευθυγράμμιση του Καΐρου με τις ελληνικές και κυπριακές θέσεις.
Η συμφωνία Ελλάδας–Αιγύπτου για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών του 2020 αποτελεί σημαντικό προηγούμενο, όμως οι νέες γεωπολιτικές ισορροπίες δείχνουν ότι η Αίγυπτος θα κινηθεί πρωτίστως με βάση τα δικά της συμφέροντα.
Για την Ελλάδα και την Κύπρο, συνεπώς, η διατήρηση και εμβάθυνση των σχέσεων με την Αίγυπτο, το Ισραήλ και τους υπόλοιπους εταίρους στην Ανατολική Μεσόγειο παραμένει κρίσιμη. Παράλληλα, η Αθήνα και η Λευκωσία καλούνται να ενισχύσουν τις δικές τους υποδομές και ενεργειακές διασυνδέσεις, ώστε να διατηρήσουν τη θέση τους στον νέο χάρτη μεταφορών και ενέργειας.
Η μάχη για τους κρίσιμους κόμβους
Η σημερινή εικόνα δεν παραπέμπει απαραίτητα στη δημιουργία ενός ενιαίου άξονα Κίνας–Αιγύπτου–Τουρκίας απέναντι στις ΗΠΑ, το Ισραήλ και τον IMEC. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Ο ανταγωνισμός πλέον αφορά κυρίως τον έλεγχο των κρίσιμων κόμβων: λιμανιών, σιδηροδρομικών δικτύων, αγωγών, υποθαλάσσιων καλωδίων, ενεργειακών διασυνδέσεων και θαλάσσιων περασμάτων.
Το Σουέζ, η Χάιφα, το Αΐν Σοκνά, τα ελληνικά και κυπριακά λιμάνια, τα τουρκικά Στενά, τα ενεργειακά κοιτάσματα και τα υποθαλάσσια καλώδια αποτελούν κομμάτια ενός ευρύτερου γεωπολιτικού ανταγωνισμού για το ποιος θα ελέγχει τις ροές εμπορίου, ενέργειας και δεδομένων μεταξύ Ασίας και Ευρώπης.
Ουσιαστικά, η μάχη δεν αφορά πλέον μόνο τις διαδρομές αλλά τους κόμβους που τις καθιστούν δυνατές. Και στην Ανατολική Μεσόγειο, η γεωγραφία εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία πολιτικής και οικονομικής επιρροής.