Αισθητή αναπροσαρμογή στην εξωτερική της πολιτική απέναντι στη Λιβύη επιχειρεί η Αίγυπτος, ανοίγοντας απευθείας δίαυλο επικοινωνίας με την κυβέρνηση της Τρίπολης για τις θαλάσσιες ζώνες, χωρίς ωστόσο να μεταβάλλει τη νομική της θέση κατά του τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019.
Η κινητικότητα αυτή αναδιαμορφώνει τους συσχετισμούς στην Ανατολική Μεσόγειο και τίθεται στο «μικροσκόπιο» της Αθήνας, καθώς τόσο το Κάιρο όσο και η Άγκυρα επανακαθορίζουν τις σχέσεις τους με τα δύο αντίπαλα κέντρα εξουσίας της βορειοαφρικανικής χώρας.
Η επαναλειτουργία της πρεσβείας και η ενεργειακή ατζέντα
Ορόσημο της νέας προσέγγισης αποτέλεσε η επίσκεψη του Αιγύπτιου υπουργού Εξωτερικών, Μπαντρ Αμπντελάτι, στην Τρίπολη στις 7 Νοεμβρίου, η πρώτη αντίστοιχου επιπέδου έπειτα από πέντε χρόνια. Ο επικεφαλής της αιγυπτιακής διπλωματίας συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά και εγκαινίασε εκ νέου το ιστορικό κτήριο της πρεσβείας της Αιγύπτου, το οποίο παρέμενε κλειστό επί 12 χρόνια, από το 2014.
Πέραν του υψηλού διπλωματικού συμβολισμού, στην ατζέντα των επαφών —συμπεριλαμβανομένων των συνομιλιών με τον ασκούντα χρέη υπουργού Πετρελαίου και Φυσικού Αερίου, Χαλίφα Αμπντουλσαντέκ— κυριάρχησε η επιτάχυνση κρίσιμων ενεργειακών έργων.
Εν μέσω των πιέσεων που δέχεται η Αίγυπτος λόγω της μειωμένης εγχώριας παραγωγής φυσικού αερίου και της αύξησης των διεθνών τιμών LNG, το Κάιρο επιδιώκει τη σύνδεση αγωγών φυσικού αερίου, την ηλεκτρική διασύνδεση, καθώς και την ολοκλήρωση υποδομών για τη διύλιση λιβυκού αργού πετρελαίου σε αιγυπτιακά διυλιστήρια με σκοπό την επανεξαγωγή του.
Παράλληλα, αναλυτές επισημαίνουν ότι η Αίγυπτος προσβλέπει σε ενεργό ρόλο και επενδύσεις στη διαδικασία ανοικοδόμησης της Λιβύης.
Διάλογος για τις θαλάσσιες ζώνες χωρίς αναγνώριση του μνημονίου
Το κρισιμότερο γεωπολιτικό σκέλος της επίσκεψης αφορά την έναρξη απευθείας συζητήσεων μεταξύ Καΐρου και Τρίπολης για τις διαφορές που απορρέουν από το τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Ο εκπρόσωπος του αιγυπτιακού ΥΠΕΞ, πρέσβης Νάντερ Ζάκι, επιβεβαίωσε στο δίκτυο Alghad ότι επιδιώκεται μια συναινετική διευθέτηση, διευκρινίζοντας ωστόσο ρητά ότι η συμφωνία Τουρκίας–Λιβύης δεν παράγει έννομα αποτελέσματα έναντι τρίτων χωρών και παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα της Αιγύπτου στην ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα.
Με τη σειρά του, ο Λίβυος πρωθυπουργός Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά, μιλώντας στο αιγυπτιακό δίκτυο Al-Qahera News, γνωστοποίησε ότι επίκειται σύγκληση κοινής λιβυοαιγυπτιακής επιτροπής (στο Κάιρο ή την Τρίπολη), η οποία θα εξετάσει τις αιγυπτιακές ενστάσεις, τις εκατέρωθεν θέσεις και τους χάρτες θαλάσσιας οριοθέτησης.
Ουσιαστικά, η Αίγυπτος επιλέγει να διαπραγματευτεί απευθείας με την πλευρά που υπέγραψε το μνημόνιο ώστε να θωρακίσει τα ενεργειακά της συμφέροντα, χωρίς να νομιμοποιεί το κείμενο.
Ο συντονισμός Άγκυρας – Τρίπολης και η ισορροπία με τον Χαφτάρ
Η κινητικότητα αυτή συνδέεται άμεσα με την προσπάθεια της Τουρκίας να προσελκύσει το Κάιρο σε μια εναλλακτική οριοθέτηση.
Στα τέλη Οκτωβρίου, το τουρκικό υπουργείο Άμυνας επανέφερε την πρόταση προς την Αίγυπτο, υποστηρίζοντας ότι μια διμερής συμφωνία με την Άγκυρα θα της εξασφάλιζε πάνω από 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα επιπλέον θαλάσσιας δικαιοδοσίας σε σχέση με τη συμφωνία που υπέγραψε με την Ελλάδα — ένας υπολογισμός που βασίζεται στην τουρκική θέση περί μηδενικής επήρειας των ελληνικών νησιών.
Την ίδια στιγμή, φιλοκυβερνητικά μέσα στην Τουρκία σπεύδουν να ερμηνεύσουν τον διάλογο Καΐρου–Τρίπολης ως έμμεση αποδοχή συζήτησης επί του μνημονίου, παρά τις κατηγορηματικές διαψεύσεις της αιγυπτιακής πλευράς.
Παράλληλα, η στροφή του Καΐρου υπαγορεύεται από τη ρευστότητα στο εσωτερικό της Λιβύης και τις ανησυχίες για την ασφάλεια στα νότια σύνορά του.
Αν και η Αίγυπτος διατηρεί τους δεσμούς της με τον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ στην ανατολική Λιβύη —τον οποίο υποδέχθηκε ο πρόεδρος Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι τον περασμένο Αύγουστο—, η πρόσφατη προσέγγιση της οικογένειας Χαφτάρ με την Άγκυρα και η αιφνιδιαστική επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων στο Τομπρούκ στις 20 Οκτωβρίου κατέδειξαν ότι η μονομερής στήριξη της ανατολικής πλευράς δεν επαρκεί πλέον για την προάσπιση των αιγυπτιακών συμφερόντων.
Τι σηματοδοτούν οι εξελίξεις για την Αθήνα
Για την ελληνική διπλωματία, η εξέλιξη δεν υποδηλώνει μεταστροφή της Αιγύπτου εις βάρος της Ελλάδας. Άλλωστε, Αθήνα και Κάιρο συνδέονται με τη συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ του 2020, ενώ μόλις στις 26 Οκτωβρίου, στη Νέα Υόρκη, ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, εκπροσωπώντας την Ελλάδα, την Αίγυπτο, την Κύπρο, το Μπαχρέιν, τα ΗΑΕ και την ΕΕ, απέρριψε εκ νέου το τουρκολιβυκό μνημόνιο ως παράνομο και ανυπόστατο.
Ωστόσο, η Αθήνα καλείται να παρακολουθεί στενά τις εργασίες της κοινής επιτροπής Καΐρου–Τρίπολης. Το κρίσιμο διακύβευμα για τα ελληνικά συμφέροντα έγκειται στο κατά πόσον τυχόν τεχνικές συζητήσεις επί χαρτών θα σεβαστούν απαρέγκλιτα τα κυριαρχικά δικαιώματα και την επήρεια των ελληνικών νησιών —και ιδίως της Κρήτης—, σε μια περίοδο που οι περιφερειακές συμμαχίες στη Λιβύη αναδιατάσσονται