New York Times: Το φοιτητικό κίνημα της Σερβίας ανέτρεψε τον Βούτσιτς – Μπορεί όμως να κυβερνήσει;

 
New York Times: Το φοιτητικό κίνημα της Σερβίας ανέτρεψε τον Βούτσιτς – Μπορεί όμως να κυβερνήσει;

Ενημερώθηκε: 16/11/26 - 13:14

Χωρίς παραδοσιακή κομματική οργάνωση, χωρίς αναγνωρισμένο ηγέτη και με αποφάσεις που λαμβάνονταν μέσα από πολύωρες πανεπιστημιακές συνελεύσεις, το φοιτητικό κίνημα της Σερβίας κατάφερε να πετύχει εκεί όπου η αντιπολίτευση αποτύγχανε επί περισσότερο από μία δεκαετία: να ανατρέψει εκλογικά το πολιτικό σύστημα του Αλεξάνταρ Βούτσιτς. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ανάλυση των New York Times από το Βελιγράδι, η ιστορική νίκη στις βουλευτικές εκλογές της 25ης Οκτωβρίου δημιουργεί ένα νέο, εξίσου δύσκολο ερώτημα: Μπορεί ένα κίνημα που στηρίχθηκε στην άμεση δημοκρατία και την απουσία κεντρικής ηγεσίας να μετατραπεί σε αποτελεσματική και σταθερή κυβέρνηση;

Η εκλογική επιτυχία της «Φοιτητικής Λίστας – Οι Φοιτητές Νικούν» ανέτρεψε τους σχεδιασμούς του Βούτσιτς, ο οποίος είχε παραιτηθεί από την προεδρία έναν μήνα πριν από τις εκλογές, καθώς πλησίαζε στο τέλος της δεύτερης θητείας του και δεν είχε δικαίωμα νέας επανεκλογής.

Ο μέχρι πρότινος ισχυρός άνδρας της Σερβίας υπολόγιζε ότι το κυβερνών Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα θα εξασφάλιζε ακόμη μία εκλογική νίκη, επιτρέποντάς του να επιστρέψει στην πρωθυπουργία, αξίωμα που είχε αναλάβει δύο φορές στο παρελθόν.

Αντί γι' αυτό, βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα πολιτικό εγχείρημα που αναπτύχθηκε έξω από τις καθιερωμένες κομματικές δομές και στηρίχθηκε στη συλλογική συμμετοχή χιλιάδων φοιτητών και πολιτών.

Σύμφωνα με την ανάλυση των New York Times, η εμπειρία του σερβικού φοιτητικού κινήματος προσφέρει σημαντικά διδάγματα για τη λειτουργία δημοκρατικών κινημάτων, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει τις δυσκολίες που προκύπτουν όταν η κινηματική οργάνωση καλείται να αναλάβει την άσκηση της εξουσίας.

Από την τραγωδία του Νόβι Σαντ σε ένα πανεθνικό κίνημα

Η αφετηρία των φοιτητικών κινητοποιήσεων εντοπίζεται στον Νοέμβριο του 2024, όταν κατέρρευσε το στέγαστρο του πρόσφατα ανακαινισμένου σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Σερβίας.

Η τραγωδία, που κόστισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους, μετατράπηκε σε σύμβολο της διαφθοράς και των προβλημάτων που οι διαδηλωτές απέδιδαν στο σύστημα διακυβέρνησης Βούτσιτς.

Οι φοιτητές απαίτησαν την απόδοση ευθυνών στους εργολάβους και τους κρατικούς αξιωματούχους που φέρονταν να είχαν εγκρίνει τις προβληματικές κατασκευαστικές εργασίες.

Ακολούθησαν καταλήψεις πανεπιστημιακών κτιρίων και μαζικές διαδηλώσεις, ορισμένες από τις οποίες συγκέντρωσαν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους.

Οι κινητοποιήσεις συνεχίστηκαν για σχεδόν δύο χρόνια, αποκτώντας σταδιακά χαρακτηριστικά ευρύτερου πολιτικού κινήματος.

Καθοριστική αποδείχθηκε η επιλογή των φοιτητών να μην περιοριστούν στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου η αντιπολίτευση διέθετε παραδοσιακά ισχυρή παρουσία.

Περπάτησαν και διένυσαν με ποδήλατα εκατοντάδες χιλιόμετρα, επισκεπτόμενοι μικρές πόλεις και απομακρυσμένα χωριά, ακόμη και περιοχές που αποτελούσαν επί χρόνια εκλογικά προπύργια του κυβερνώντος κόμματος.

Συναντήθηκαν με αγρότες, εργαζομένους, γονείς και συνταξιούχους, επιδιώκοντας να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη ανθρώπων που είχαν απομακρυνθεί από την πολιτική.

Την ίδια στιγμή που ο Βούτσιτς διατηρούσε ισχυρή παρουσία στα εθνικά τηλεοπτικά δίκτυα, οι φοιτητές αξιοποιούσαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και την άμεση επαφή με τις τοπικές κοινωνίες.

Γιατί επέλεξαν να μην έχουν ηγέτη

Η απουσία αναγνωρισμένης ηγεσίας αποτέλεσε ένα από τα βασικότερα χαρακτηριστικά του κινήματος.

Ο 21χρονος Νίκολα Μάλετιτς, φοιτητής Πολιτικών Επιστημών, ο οποίος βρισκόταν λίγα μέτρα από το στέγαστρο τη στιγμή της κατάρρευσής του στο Νόβι Σαντ, εξηγεί ότι η συγκεκριμένη επιλογή είχε αρχικά πρακτικούς λόγους.

Οι φοιτητές επιδίωκαν να αποτρέψουν τη στοχοποίηση μεμονωμένων προσώπων από τις δυνάμεις ασφαλείας και τον κυβερνητικό μηχανισμό.

Στην πορεία, ωστόσο, η απουσία ηγεσίας εξελίχθηκε από μέσο προστασίας σε θεμελιώδη οργανωτική αρχή.

«Οι άνθρωποι συνειδητοποίησαν ότι δεν πρέπει να επιτρέψουμε ποτέ ξανά σε έναν μόνον άνθρωπο να κυβερνά τη χώρα», ανέφερε ο Μάλετιτς.

Οι αποφάσεις λαμβάνονταν μέσα από γενικές συνελεύσεις, όπου οι συμμετέχοντες συζητούσαν εκτενώς τις προτάσεις και ψήφιζαν με ανάταση χειρός.

Ο καθηγητής Χημείας και υποψήφιος της Φοιτητικής Λίστας, Ράντομιρ Σάιτσιτς, περιγράφει το μοντέλο αυτό ως μορφή «οριζόντιας δημοκρατίας», με την εξουσία να κατανέμεται μεταξύ των συμμετεχόντων αντί να συγκεντρώνεται σε μια κεντρική ηγεσία.

Όπως εξήγησε η 22χρονη φοιτήτρια Επικοινωνίας και Δημοσίων Σχέσεων Νατάλια Πέτροβιτς, η οργανωτική αυτή δομή δυσκόλευε τις προσπάθειες των αρχών να υπονομεύσουν το κίνημα μέσω της στοχοποίησης ενός συγκεκριμένου προσώπου.

Πώς επέλεξαν τους υποψηφίους – Οι μυστικές συνελεύσεις

Η ίδια συλλογική λογική εφαρμόστηκε και στην κατάρτιση του ψηφοδελτίου για τις βουλευτικές εκλογές.

Οι υποψήφιοι δεν επιλέχθηκαν από μια παραδοσιακή κομματική ηγεσία, αλλά μέσα από διαδοχικές διαδικασίες συζήτησης, αξιολόγησης και ψηφοφορίας στα πανεπιστήμια.

Για λόγους προστασίας από διαρροές, οι συνελεύσεις πραγματοποιούνταν υπό αυστηρή μυστικότητα.

Τα κινητά τηλέφωνα παρέμεναν εκτός των χώρων συνεδρίασης, ενώ στους πιθανούς υποψηφίους δίνονταν κωδικά ονόματα, τα οποία άλλαζαν τακτικά.

Οι φοιτητές πρότειναν πρόσωπα, εξέταζαν το παρελθόν τους, τους υπέβαλλαν ερωτήσεις και στη συνέχεια αποφάσιζαν εάν θα εγκρίνουν τις υποψηφιότητές τους.

Ακολουθούσε νέα αξιολόγηση από πανεπιστημιακά τμήματα σε ολόκληρη τη χώρα, ενώ για την τελική ένταξη στη λίστα απαιτούνταν πλειοψηφία μεγαλύτερη του 50%.

Κάθε υποψήφιος καλούνταν επίσης να υπογράψει ένα είδος «κοινωνικού συμβολαίου», δεσμευόμενος να υπηρετήσει τις βασικές αρχές και τους στόχους του κινήματος.

Το αποτέλεσμα ήταν ένα πολυσυλλεκτικό ψηφοδέλτιο, με πρόσωπα διαφορετικών πολιτικών και ιδεολογικών αντιλήψεων, πολλά από τα οποία δεν διέθεταν προηγούμενη πολιτική εμπειρία.

Η εκλογική νίκη και οι 140 έδρες

Η εκλογική αναμέτρηση της 25ης Οκτωβρίου ανέδειξε τη Φοιτητική Λίστα σε κυρίαρχη κοινοβουλευτική δύναμη.

Σύμφωνα με τα επίσημα αποτελέσματα που δημοσιοποιήθηκαν στις 5 Νοεμβρίου, ο συνδυασμός εξασφάλισε 140 έδρες στο σερβικό Κοινοβούλιο των 250 μελών.

Το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα του Βούτσιτς περιορίστηκε στις 103 έδρες, χάνοντας την κοινοβουλευτική υπεροχή που του είχε επιτρέψει να διατηρεί τον έλεγχο της πολιτικής ζωής της χώρας.

Παρά τη σαφή κοινοβουλευτική πλειοψηφία, η νέα κυβέρνηση δεν έχει ακόμη σχηματιστεί και δεν έχει ανακοινωθεί ποιος θα αναλάβει την πρωθυπουργία.

Η συγκρότησή της αναμένεται μετά τη σύγκληση της νέας Βουλής, η οποία, σύμφωνα με το προβλεπόμενο χρονοδιάγραμμα, θα πραγματοποιηθεί εντός τριών μηνών από την ανακοίνωση των επίσημων εκλογικών αποτελεσμάτων.

Το κυβερνητικό πρόγραμμα των 1.000 σελίδων

Οι υποψήφιοι της Φοιτητικής Λίστας έχουν δεσμευτεί να εφαρμόσουν κυβερνητικό πρόγραμμα περίπου 1.000 σελίδων, το οποίο καταρτίστηκε με τη συμμετοχή χιλιάδων ειδικών, πανεπιστημιακών και φοιτητών.

Κεντρικές αρχές του αποτελούν η λογοδοσία, η διαφάνεια και η απομάκρυνση των μηχανισμών διαφθοράς από τη λειτουργία του κράτους.

Ωστόσο, όπως επισημαίνεται στην ανάλυση των New York Times, το κείμενο περιλαμβάνει εκτενείς αναφορές σε γενικούς στόχους, χωρίς πάντοτε να προσδιορίζει με την ίδια σαφήνεια τα μέσα εφαρμογής τους.

Παράλληλα, αποφεύγει σε μεγάλο βαθμό ζητήματα που θα μπορούσαν να προκαλέσουν ιδεολογικές συγκρούσεις στο εσωτερικό του κινήματος, ιδιαίτερα στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής.

Μία από τις σαφέστερες δεσμεύσεις αφορά τις σχέσεις με το Ισραήλ.

Οι φοιτητές έχουν εκφράσει την πρόθεσή τους να τερματίσουν τη στενή συνεργασία που είχε αναπτύξει η κυβέρνηση Βούτσιτς με το Ισραήλ σε αμυντικά και άλλα ζητήματα.

Στο πρόγραμμά τους δηλώνουν ότι δεν πρόκειται να είναι «συνένοχοι στη συστηματική προσπάθεια του Ισραήλ να καταστρέψει τον παλαιστινιακό λαό στη Λωρίδα της Γάζας».

Το μεγάλο πρόβλημα: Μπορεί η άμεση δημοκρατία να λειτουργήσει στην κυβέρνηση;

Παρά την εκλογική επιτυχία, το σημαντικότερο οργανωτικό πρόβλημα παραμένει ανοιχτό.

Οι φοιτητικές συνελεύσεις μπορούσαν να αφιερώνουν πολλές ώρες στη συζήτηση ακόμη και δευτερευόντων ζητημάτων. Μια κυβέρνηση, όμως, καλείται να λαμβάνει αποφάσεις σε περιορισμένο χρόνο, να εγκρίνει προϋπολογισμούς, να διορίζει υπουργούς και να διαχειρίζεται εσωτερικές ή διεθνείς κρίσεις.

Η ίδια η φοιτητική ηγεσία αναγνωρίζει ότι το μοντέλο των πανεπιστημιακών συνελεύσεων δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο στη λειτουργία των κρατικών θεσμών.

«Το μελλοντικό Κοινοβούλιο και η κυβέρνηση δεν θα λειτουργούν με βάση το πρότυπο των φοιτητικών συνελεύσεων και της άμεσης δημοκρατίας, αλλά με βάση τις συνταγματικές προβλέψεις και το πρόγραμμα που καταρτίσαμε από κοινού με τους υποψηφίους μας και άλλους ειδικούς», εξήγησε η Νατάλια Πέτροβιτς.

Ο κοινωνιολόγος Βλαντίμιρ Βούλετιτς εκτιμά ότι η συνύπαρξη των δύο διαφορετικών μοντέλων λήψης αποφάσεων θα δημιουργήσει σημαντικές δυσκολίες.

Όπως σημειώνει, πρόκειται για έναν συνδυασμό συλλογικών συνελεύσεων, τις οποίες χαρακτηρίζει «σοβιετικού τύπου», και αντιπροσωπευτικών δημοκρατικών διαδικασιών μέσω του εκλεγμένου Κοινοβουλίου.

Η εναρμόνισή τους, σύμφωνα με τον ίδιο, θα αποτελέσει σοβαρή οργανωτική πρόκληση.

Ο Βούλετιτς προβλέπει μάλιστα ότι οι ιδεολογικές και οργανωτικές αντιθέσεις θα μπορούσαν να προκαλέσουν εσωτερικές ρήξεις και ενδεχομένως να οδηγήσουν σε νέες εκλογές μέσα στον επόμενο χρόνο.

Ποιος θα ελέγχει τους εκλεγμένους βουλευτές;

Ένα ακόμη πιο σύνθετο ζήτημα αφορά τη σχέση του φοιτητικού κινήματος με τους βουλευτές που εξελέγησαν χάρη στη δική του υποστήριξη.

Οι φοιτητές επέλεξαν να μη διεκδικήσουν οι ίδιοι κοινοβουλευτικές έδρες, αλλά επιθυμούν να διατηρήσουν ουσιαστικό ρόλο στον έλεγχο των εκλεγμένων εκπροσώπων.

Δεν σκοπεύουν να εγκαταστήσουν συνελεύσεις στα υπουργεία, ωστόσο θέλουν να λειτουργούν ως ανεξάρτητη δύναμη εκτός Κοινοβουλίου, απαιτώντας συνεχή λογοδοσία και διαφάνεια.

Η προσέγγιση αυτή δημιουργεί ένα θεμελιώδες ερώτημα: Τι θα συμβεί εάν οι εκλεγμένοι βουλευτές διαφωνήσουν με τις αποφάσεις του κινήματος που τους ανέδειξε;

Ο Ντούσαν Σπασόγεβιτς, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, υποστηρίζει ότι η άσκηση της διακυβέρνησης προϋποθέτει πραγματική αυτονομία των βουλευτών και των υπουργείων από τον άμεσο έλεγχο των φοιτητών.

Από την άλλη πλευρά, οι φοιτητές ανησυχούν ότι η πλήρης ανεξαρτησία των εκλεγμένων εκπροσώπων θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία ενός νέου, ανεξέλεγκτου κέντρου εξουσίας, αναπαράγοντας τις πρακτικές των παραδοσιακών κομμάτων.

Η Πέτροβιτς συνοψίζει τον βασικό στόχο της νέας πολιτικής προσπάθειας ως την απομάκρυνση του κράτους από τα δίκτυα διαφθοράς και τη δημιουργία ουσιαστικών μηχανισμών λογοδοσίας.

Το στοίχημα της επόμενης ημέρας για τη Σερβία

Η νίκη της Φοιτητικής Λίστας αποτελεί το αποκορύφωμα ενός κινήματος που ξεκίνησε με αίτημα τη διερεύνηση μιας πολύνεκρης τραγωδίας και εξελίχθηκε σε πανεθνική πολιτική δύναμη.

Η μετάβαση, ωστόσο, από τη διαμαρτυρία στη διακυβέρνηση αναμένεται να δοκιμάσει τη συνοχή ενός εγχειρήματος που συγκεντρώνει διαφορετικές πολιτικές αντιλήψεις κάτω από έναν κοινό στόχο.

Η νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία θα κληθεί να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα την ανάγκη αποτελεσματικής διοίκησης, τις απαιτήσεις για θεσμικές αλλαγές και την επιθυμία των φοιτητών να διατηρήσουν τον συλλογικό χαρακτήρα του κινήματός τους.

Για τον Νίκολα Μάλετιτς, η εκλογική επικράτηση δεν αποτελεί από μόνη της την τελική επιτυχία.

«Η μοναδική πραγματική νίκη θα είναι μια διαρκής αλλαγή στην πολιτική κουλτούρα και στον τρόπο διακυβέρνησης της χώρας», υπογραμμίζει.

Διαφορετικά, προειδοποιεί, η νέα κυβέρνηση κινδυνεύει να καταλήξει να συμπεριφέρεται όπως εκείνη που αντικατέστησε.

Αυτό ακριβώς είναι και το κεντρικό ερώτημα που αναδεικνύει η ανάλυση των New York Times: εάν η πολιτική δυναμική που ανέτρεψε τον Βούτσιτς μπορεί να μετατραπεί σε ένα διαφορετικό, λειτουργικό και μακροπρόθεσμα βιώσιμο σύστημα διακυβέρνησης.

ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS ΚΑΝΟΝΤΑΣ ΚΛΙΚ ΕΔΩ