Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, αποτύπωσε το αίσθημα βαθιάς μεταβολής που επικρατεί μεταξύ των Ευρωπαίων ηγετών στη φετινή Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, δηλώνοντας ότι «ορισμένες γραμμές έχουν ξεπεραστεί και δεν μπορούν πλέον να ξεπεραστούν ξανά».
Οι διατλαντικοί δεσμοί είχαν ήδη δοκιμαστεί τον τελευταίο χρόνο με την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Ωστόσο, οι δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου περί προσάρτησης της Γροιλανδίας ενέτειναν τις ευρωπαϊκές ανησυχίες για τη δέσμευση της Ουάσιγκτον να διασφαλίσει την άμυνα της ηπείρου μέσω της συμμαχίας του ΝΑΤΟ.
Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, επιχείρησε να κατευνάσει τις ανησυχίες, υιοθετώντας ηπιότερο τόνο σε σχέση με προηγούμενες τοποθετήσεις της αμερικανικής ηγεσίας. Δήλωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες επιθυμούν συνεργασία με την Ευρώπη, ωστόσο άσκησε κριτική στην πολιτική πορεία της Ένωσης και απέφυγε αναφορές στο ΝΑΤΟ, στη Ρωσία ή στον πόλεμο στην Ουκρανία — ζητήματα στα οποία διαπιστώνεται χάσμα μεταξύ Ουάσινγκτον και ευρωπαϊκών πρωτευουσών.
Με τον πόλεμο στην Ουκρανία να εισέρχεται στο πέμπτο έτος και τη Ρωσία να εκλαμβάνεται ως αυξανόμενη απειλή, οι Ευρωπαίοι ηγέτες δήλωσαν ότι θα επιταχύνουν τις προσπάθειες ενίσχυσης της αμυντικής τους ικανότητας και μείωσης της εξάρτησης από τις ΗΠΑ.
Η εξέλιξη αυτή, θεωρητικά, συνάδει με τις θέσεις της κυβέρνησης Τραμπ, η οποία ζητεί από την Ευρώπη να αναλάβει μεγαλύτερο βάρος για τη συμβατική άμυνα της ηπείρου, διατηρώντας σε αντάλλαγμα την αμερικανική πυρηνική «ομπρέλα» και τη δέσμευση στο άρθρο αμοιβαίας άμυνας του ΝΑΤΟ.
«Ευρωπαϊκός πυλώνας» στο ΝΑΤΟ
Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν και ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ δεσμεύθηκαν για την ενίσχυση ενός ισχυρότερου «ευρωπαϊκού πυλώνα» εντός του ΝΑΤΟ. Όπως τόνισε ο Μερτς, η κατεύθυνση αυτή είναι ορθή ανεξαρτήτως της αμερικανικής στάσης, καθώς η Ευρώπη οφείλει να διασφαλίσει την αυτονομία της στην άμυνα.
Σε ένδειξη της αυξανόμενης αβεβαιότητας για τις αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας, ο Μερτς ανακοίνωσε ότι έχει ξεκινήσει συνομιλίες με τον Μακρόν σχετικά με την προοπτική ευρωπαϊκής πυρηνικής αποτροπής. Η Γαλλία παραμένει η μόνη χώρα της ΕΕ με πλήρως ανεξάρτητη πυρηνική δύναμη, ενώ το βρετανικό σύστημα Trident εξαρτάται τεχνικά από τις ΗΠΑ.
Λόγια και πράξεις
Το κρίσιμο ερώτημα για την Ευρώπη είναι κατά πόσο οι πολιτικές δεσμεύσεις θα μετατραπούν σε απτά αποτελέσματα: απόκτηση νέων οπλικών συστημάτων, κάλυψη κενών σε πυραυλικά συστήματα μεγάλου βεληνεκούς και ουσιαστικός συντονισμός μεταξύ των κρατών-μελών.
Οι ευρωπαϊκές αμυντικές δαπάνες έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Τα μέλη του ΝΑΤΟ συμφώνησαν να αυξήσουν τις βασικές αμυντικές δαπάνες στο 3,5% του ΑΕΠ, με επιπλέον 1,5% να κατευθύνεται σε συναφείς επενδύσεις ασφαλείας. Σύμφωνα με τη φον ντερ Λάιεν, οι αμυντικές δαπάνες της Ευρώπης έχουν αυξηθεί σχεδόν κατά 80% σε σχέση με την περίοδο πριν από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία.
Παράλληλα, ευρωπαϊκές χώρες συγκροτούν κοινοπραξίες για την ανάπτυξη σύνθετων οπλικών συστημάτων. Υπουργοί Άμυνας υπέγραψαν επιστολή προθέσεων για το πρόγραμμα European Long-range Strike Approach (ELSA), που αποσκοπεί στην ανάπτυξη πυραύλων «βαθέος πλήγματος», ενώ συνασπισμοί κρατών συμφώνησαν σε συνεργασία για έργα αντιβαλλιστικής άμυνας και πυρομαχικών.
Εμπόδια και διαφωνίες
Ωστόσο, ορισμένα εμβληματικά προγράμματα, όπως το μαχητικό αεροσκάφος FCAS μεταξύ Γαλλίας, Γερμανίας και Ισπανίας, αντιμετωπίζουν καθυστερήσεις λόγω διαφωνιών για την κατανομή του έργου. Παράλληλα, ανακύπτουν πολιτικές διαμάχες σχετικά με το αν τα αμυντικά έργα της ΕΕ πρέπει να περιορίζονται σε ευρωπαϊκές εταιρείες ή να παραμένουν ανοικτά και σε τρίτες χώρες.
Στο περιθώριο της διάσκεψης, ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι υπενθύμισε τη σκληρή πραγματικότητα του πολέμου, παρουσιάζοντας στοιχεία για περισσότερες από 6.000 επιθέσεις με drones και 150 πυραύλους μόνο τον τελευταίο μήνα. «Κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου, τα όπλα εξελίσσονται ταχύτερα από τις πολιτικές αποφάσεις που προορίζονται να τα σταματήσουν», δήλωσε.