Με επιστολή του προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ο Μιχαήλ Ντεντέιτς —ο οποίος αυτοπροσδιορίζεται ως Μητροπολίτης Μαυροβουνίου και ηγείται της μη αναγνωρισμένης «Μαυροβουνιακής Ορθόδοξης Εκκλησίας», χαρακτηριζόμενης από τα κανονικά Ορθόδοξα Πατριαρχεία ως σχισματικής— ζήτησε την έναρξη διαλόγου και την κανονική εξέταση της εκκλησιαστικής του υπόθεσης.
Σε μια άλλη συγκυρία, θα επρόκειτο για ένα εσωτερικό εκκλησιαστικό ζήτημα. Σήμερα όμως εντάσσεται σε ένα πολύ ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο: τη σύγκρουση για την ηγεσία και τον προσανατοισμό της Ορθοδοξίας στον 21ο αιώνα. Αν και η κίνηση του Ντεντέιτς φέρει περισσότερο συμβολικό παρά λειτουργικό βάρος —καθώς η πλειοψηφία των πιστών στο Μαυροβούνιο παραμένει στη δικαιοδοσία της Σερβικής Εκκλησίας— η χρονική στιγμή μετατρέπει το αίτημα σε μια κρίσιμη «δοκιμασία» αντοχών.
Η αντιπαράθεση μεταξύ του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου και του Πατριάρχη Κυρίλλου δεν είναι απλώς θεσμική. Μετά την αναγνώριση της Αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ουκρανίας το 2019, η Μόσχα αντιμετώπισε το Φανάρι όχι ως κανονικό εταίρο αλλά ως στρατηγικό ανταγωνιστή. Η διακοπή εκκλησιαστικής κοινωνίας, η έντονη ρητορική και οι προσωπικές επιθέσεις κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο πολιτικής σύγκρουσης.
Η ρωσική εκκλησιαστική στρατηγική, σε ευθυγράμμιση με τη ρωσική κρατική πολιτική, επιχειρεί να μετατρέψει την ιδέα της «Τρίτης Ρώμης» σε λειτουργικό γεωεκκλησιαστικό σχέδιο. Όχι ως ήδη επιτευγμένο καθεστώς, αλλά ως μακροπρόθεσμο στόχο: η Μόσχα να αναδειχθεί σε κεντρικό πόλο αναφοράς της Ορθοδοξίας, ιδίως σε περιοχές όπου η πολιτική επιρροή της Ρωσίας παραμένει ισχυρή.
Σε αυτό το πλαίσιο, τα Βαλκάνια αποτελούν κρίσιμη ζώνη.
Η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία λειτουργεί ως βασικός εταίρος της Μόσχας στην περιοχή. Οι σχέσεις Μόσχας–Βελιγραδίου στο εκκλησιαστικό επίπεδο είναι σταθερές, θεσμικές και στρατηγικά συγχρονισμένες. Η Σερβία αποτελεί τον βασικό εκκλησιαστικό και πολιτισμικό διάδρομο μέσω του οποίου η ρωσική επιρροή διαχέεται στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Ωστόσο, το Βελιγράδι συχνά υποχρεώνεται σε μια λεπτή άσκηση ισορροπίας, καθώς δεν επιθυμεί την πλήρη ρήξη με το Φανάρι —όπως φάνηκε στη διευθέτηση του ζητήματος της Βόρειας Μακεδονίας— γεγονός που περιπλέκει τους ρωσικούς σχεδιασμούς.
Το Μαυροβούνιο, με τη διαιρεμένη του ταυτότητα και το ευαίσθητο ιστορικό υπόβαθρο, βρίσκεται ακριώς πάνω σε αυτόν τον διάδρομο. Οποιαδήποτε συζήτηση για πιθανή κανονική αναθεώρηση ή θεσμική εξέταση αιτήματος που αφορά την εκκλησιαστική του αρχιτεκτονική δεν εκλαμβάνεται ως ουδέτερη. Εκλαμβάνεται ως δυνητική μεταβολή ισορροπιών.
Η ουκρανική εμπειρία λειτούργησε ως προηγούμενο. Μετά την απώλεια της εκκλησιαστικής επιρροής στο Κίεβο, η Ρωσική Εκκλησία αντέδρασε όχι μόνο με ρητορική, αλλά και με ενεργή επέκταση της παρουσίας της σε άλλες ηπείρους — ιδίως στην Αφρική, εισβάλλοντας σε εδάφη που ανήκουν στην κανονική δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. Η εκκλησιαστική γεωγραφία μετατράπηκε πλέον σε προέκταση της κρατικής γεωστρατηγικής.
Υπό αυτό το πρίσμα, η επιστολή του Ντεντέιτς προς το Φανάρι δεν είναι απλώς ένα αίτημα διαλόγου. Είναι ένα επεισόδιο σε μια ευρύτερη διαμάχη για το ποιος θα ορίσει το εκκλησιαστικό κέντρο βάρους στα Βαλκάνια: Το Φανάρι, με ιστορική συνέχεια και κανονικό πρωτείο, ή η Μόσχα, η οποία επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει τις πολιτικές της συμμαχίες και να εδραιώσει έναν εναλλακτικό άξονα ηγεσίας.
Οι προσωπικές επιθέσεις κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου δεν είναι τυχαίες. Σε κάθε μεγάλη γεωπολιτική σύγκρουση, η απονομιμοποίηση του συμβολικού κέντρου προηγείται της θεσμικής αμφισβήτησης. Και στα Βαλκάνια, τα σύμβολα έχουν πάντα μεγαλύτερη βαρύτητα από τα διοικητικά έγγραφα