Καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία διανύει το πέμπτο έτος του, η λήξη του παραμένει αβέβαιη. Ωστόσο, όταν οι εχθροπραξίες σταματήσουν, τόσο το Κίεβο όσο και η Μόσχα θα βρεθούν αντιμέτωπες με μια εξίσου κρίσιμη πρόκληση: την επανένταξη εκατοντάδων χιλιάδων στρατιωτών στην κοινωνία. Για πολλούς, η επιστροφή θα σημαίνει επανεκκίνηση της ζωής τους· για άλλους, μια μακροχρόνια μάχη με σωματικά τραύματα, ψυχικές διαταραχές και οικονομικές δυσκολίες.
Παρά τις κοινές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι βετεράνοι και στις δύο χώρες, το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο επιστρέφουν διαφέρει ριζικά. Στην Ουκρανία, η επιτυχής επανένταξη αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ανοικοδόμηση και τη σταθερότητα. Οι πολίτες δείχνουν εμπιστοσύνη και διάθεση στήριξης προς τους στρατιώτες, ενώ η χώρα απολαμβάνει διεθνή υποστήριξη. Ωστόσο, οι επιστροφές γίνονται σε κοινότητες κατεστραμμένες από τον πόλεμο, με εκτεταμένες μετακινήσεις πληθυσμού και κατεστραμμένες υποδομές.
Αντίθετα, στη Ρωσία οι στρατιώτες επιστρέφουν σε σχετικά άθικτες πόλεις, αλλά συχνά συναντούν καχυποψία ή αδιαφορία από την κοινωνία. Παράλληλα, πολλοί έχουν βιώσει κακομεταχείριση εντός του στρατού, γεγονός που περιπλέκει την ψυχολογική τους αποκατάσταση.
Έρευνες διεθνών οργανισμών δείχνουν ότι η πρόσβαση σε εργασία και η επανασύνδεση με κοινωνικά δίκτυα αποτελούν βασικούς παράγοντες επιτυχούς επανένταξης. Αντίθετα, η έλλειψη στήριξης αυξάνει τον κίνδυνο φτώχειας, απομόνωσης, ανεργίας και βίας. Ο τρόπος με τον οποίο οι δύο χώρες θα διαχειριστούν αυτή τη μετάβαση θα επηρεάσει την κοινωνική συνοχή και τη σταθερότητα για δεκαετίες.
Για την Ουκρανία, το μέγεθος του προβλήματος είναι τεράστιο, με τον αριθμό των βετεράνων να ενδέχεται να φτάσει τα δύο εκατομμύρια. Το ήδη πιεσμένο σύστημα υγείας δυσκολεύεται να ανταποκριθεί, ιδιαίτερα σε ζητήματα ψυχικής υγείας και μακροχρόνιας αποκατάστασης. Παράλληλα, η έλλειψη προσβασιμότητας στις πόλεις εντείνει τον κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού για τους τραυματίες.
Στη Ρωσία, πέρα από τις ελλείψεις σε υποδομές και ειδικούς, ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η επιστροφή στρατιωτών με βεβαρημένο παρελθόν, καθώς και η στρατολόγηση κρατουμένων τα τελευταία χρόνια. Η εμπειρία προηγούμενων πολέμων έχει δείξει αυξημένα ποσοστά εγκληματικότητας και κοινωνικών εντάσεων μεταξύ βετεράνων που δεν εντάχθηκαν ομαλά.
Η ρωσική ηγεσία επιχειρεί να διαχειριστεί το ζήτημα με συνδυασμό παροχών και ελέγχου, προωθώντας προγράμματα απασχόλησης και κοινωνικής στήριξης, αλλά και περιορίζοντας τη δημόσια συζήτηση για τις πραγματικές συνθήκες του πολέμου. Την ίδια στιγμή, προσπαθεί να προβάλλει τους βετεράνους ως «νέα ελίτ», χωρίς όμως να είναι σαφές αν αυτό μπορεί να αλλάξει την επιφυλακτική στάση της κοινωνίας.
Στην Ουκρανία, η κυβέρνηση έχει ήδη δρομολογήσει πολιτικές για την αποκατάσταση, την απασχόληση και τη βελτίωση της προσβασιμότητας, όμως η επιτυχία τους θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τη διεθνή οικονομική στήριξη και την ικανότητα κλιμάκωσης των μέτρων.
Σε κάθε περίπτωση, η επόμενη ημέρα του πολέμου δεν θα κριθεί μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και στην κοινωνική επανένταξη όσων πολέμησαν. Για πολλούς βετεράνους, η σύγκρουση δεν θα τελειώσει με τη σιγή των όπλων, αλλά θα συνεχιστεί στην καθημερινότητά τους.