Σημαντικό πλήγμα στη μεταρρυθμιστική ατζέντα της κυβέρνησης του Ντόναλντ Τουσκ αποτελεί η απόφαση του προέδρου της Πολωνίας, Κάρολ Ναβρότσκι, να ασκήσει βέτο σε δύο κυβερνητικά νομοσχέδια που θα εισήγαγαν, για πρώτη φορά στη χώρα, ένα θεσμικό πλαίσιο αναγνώρισης των ζευγαριών που συμβιώνουν.
Η απόφαση διατηρεί την Πολωνία μεταξύ των ελάχιστων κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης που δεν αναγνωρίζουν καμία μορφή νομικής συμβίωσης, ούτε για ετερόφυλα ούτε για ομόφυλα ζευγάρια, στερώντας από εκατομμύρια πολίτες μια σειρά βασικών νομικών δικαιωμάτων.
Η κυβέρνηση Τουσκ, η οποία ανέλαβε την εξουσία το 2023, είχε δεσμευθεί να προωθήσει μεταρρυθμίσεις τόσο στα ζητήματα των αμβλώσεων όσο και στα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας. Ωστόσο, οι διαφωνίες στο εσωτερικό της κυβερνητικής συμμαχίας, σε συνδυασμό με τις εκτεταμένες συνταγματικές αρμοδιότητες του προέδρου να ασκεί βέτο, έχουν περιορίσει σημαντικά την υλοποίηση των προεκλογικών δεσμεύσεων.
Τι προέβλεπαν τα νομοσχέδια
Τα δύο νομοσχέδια αφορούσαν τη θέσπιση του «καθεστώτος του εγγύτερου προσώπου σε μια σχέση» και τη δυνατότητα σύναψης συμφώνου συμβίωσης.
Οι προτεινόμενες ρυθμίσεις θα επέτρεπαν σε δύο ενήλικες, ανεξαρτήτως φύλου, να υπογράφουν ενώπιον συμβολαιογράφου συμφωνία συμβίωσης, η οποία θα καταχωριζόταν στο ληξιαρχείο.
Το νέο πλαίσιο θα ρύθμιζε σειρά ζητημάτων της καθημερινής ζωής, όπως η κοινή περιουσία, οι διατροφικές υποχρεώσεις, το δικαίωμα παραμονής στην κοινή κατοικία, η πρόσβαση σε ιατρικές πληροφορίες, η λήψη αποφάσεων σε περιπτώσεις νοσηλείας, καθώς και φορολογικά, κληρονομικά και άλλα δικαιώματα, μεταξύ των οποίων και ζητήματα που αφορούν την ταφή ή την κηδεία του ή της συντρόφου.
Τα σχέδια νόμου είχαν εξασφαλίσει τη στήριξη σχεδόν ολόκληρης της κυβερνητικής συμμαχίας, ακόμη και του συντηρητικού Πολωνικού Λαϊκού Κόμματος (PSL), το οποίο στο παρελθόν είχε απορρίψει αντίστοιχες πρωτοβουλίες, εκφράζοντας φόβους ότι θα μπορούσαν να αλλοιώσουν τον θεσμό του γάμου.
Η αιτιολόγηση του προέδρου
Παρότι η κυβέρνηση υποστήριζε ότι οι προτεινόμενες διατάξεις δεν εξομοιώνουν τα σύμφωνα συμβίωσης με τον γάμο, ο πρόεδρος Κάρολ Ναβρότσκι εκτίμησε ότι οδηγούν ουσιαστικά στη δημιουργία ενός παράλληλου θεσμού οικογενειακού δικαίου.
Σε βιντεοσκοπημένη δήλωσή του υποστήριξε ότι «οι προτάσεις αυτές δημιουργούν έναν νέο, θεσμοθετημένο θεσμό οικογενειακού δικαίου, ο οποίος συνοδεύεται από ένα ευρύ φάσμα δικαιωμάτων αντίστοιχων με εκείνα του γάμου».
Παράλληλα, επικαλέστηκε το άρθρο 18 του πολωνικού Συντάγματος, σύμφωνα με το οποίο ο γάμος ορίζεται ως ένωση άνδρα και γυναίκας και τελεί υπό την ιδιαίτερη προστασία του κράτους.
«Ως θεματοφύλακας του Συντάγματος, δεν μπορώ να αποδεχθώ μια λύση που θα υπονόμευε το ιδιαίτερο συνταγματικό καθεστώς του γάμου», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Δύσκολη η ανατροπή του βέτο
Η υπέρβαση του προεδρικού βέτο προϋποθέτει πλειοψηφία τριών πέμπτων στη Βουλή, κάτι που θεωρείται πολιτικά ανέφικτο, καθώς τα εθνικιστικά και ακροδεξιά κόμματα της αντιπολίτευσης έχουν ήδη ξεκαθαρίσει ότι θα καταψηφίσουν οποιαδήποτε σχετική προσπάθεια.
Έντονες αντιδράσεις από την κυβέρνηση
Η κυβερνητική επίτροπος Ισότητας, Καταρζίνα Κότουλα, κατηγόρησε τον πρόεδρο ότι «γύρισε την πλάτη σε περίπου δύο εκατομμύρια ανθρώπους που ζουν σε άτυπες σχέσεις», υπογραμμίζοντας ότι η κυβέρνηση θα συνεχίσει να αναζητεί τρόπους ώστε τα ομόφυλα ζευγάρια να αποκτήσουν όσο το δυνατόν περισσότερα δικαιώματα.
Παράλληλα, υπενθύμισε ότι, μετά από σχετική απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Πολωνία υποχρεούται πλέον να αναγνωρίζει γάμους ομόφυλων ζευγαριών που έχουν τελεστεί σε άλλα κράτη-μέλη, εξέλιξη που δημιουργεί νέα νομικά δεδομένα για τη χώρα.
Αντιδράσεις οργανώσεων και μέσων ενημέρωσης
Η οργάνωση Campaign Against Homophobia (KPH) χαρακτήρισε το βέτο «άρνηση ακόμη και των απολύτως ελάχιστων δικαιωμάτων» για τα ζευγάρια που δεν έχουν δυνατότητα γάμου στην Πολωνία, επισημαίνοντας ότι τα νομοσχέδια αποτελούσαν ήδη σημαντικά πιο περιορισμένη εκδοχή των αρχικών κυβερνητικών προτάσεων.
Επικριτικά στάθηκαν και πολωνικά μέσα ενημέρωσης.
Το Πολωνικό Πρακτορείο Ειδήσεων (PAP) φιλοξένησε δηλώσεις κορυφαίων κυβερνητικών στελεχών που χαρακτήρισαν το βέτο «μπλοκάρισμα θετικών αλλαγών», με τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης και υπουργό Άμυνας, Βλαντισλάβ Κοσινιάκ-Καμύς, να υποστηρίζει ότι η απόφαση στερεί από εκατομμύρια Πολωνούς βασικές νομικές εγγυήσεις και ουσιαστική προστασία.
Από την πλευρά της, η δημόσια ραδιοφωνία Polskie Radio επισήμανε ότι οι προτεινόμενες ρυθμίσεις δεν αφορούσαν αποκλειστικά τα ομόφυλα ζευγάρια, αλλά κάθε ζευγάρι που συμβιώνει χωρίς γάμο, δίνοντας έμφαση στις πρακτικές διευκολύνσεις και τις νομικές εγγυήσεις που θα προσέφεραν στην καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών.