Η επιδείνωση της κρίσης στο Ιράν, σε συνδυασμό με τις αμερικανικές απειλές για στρατιωτική δράση, επαναφέρει στο προσκήνιο σενάρια αποσταθεροποίησης ή ακόμη και κατάρρευσης του θεοκρατικού καθεστώτος. Αν και σε αρκετές δυτικές πρωτεύουσες μια τέτοια εξέλιξη αντιμετωπίζεται ως πιθανή ευκαιρία γεωπολιτικής αναδιάταξης, για την Τουρκία το ενδεχόμενο αυτό συνδέεται πρωτίστως με σοβαρούς κινδύνους.
Οι κινητοποιήσεις στο Ιράν έχουν βαθιές κοινωνικοοικονομικές ρίζες, με τον πληθωρισμό, την οικονομική πίεση και τη συσσωρευμένη δυσαρέσκεια να λειτουργούν ως καταλύτες. Ο Ανώτατος Ηγέτης Αλί Χαμενεΐ αποδίδει τις αναταραχές σε ξένη παρέμβαση, ενώ διεθνείς αναλύσεις επισημαίνουν ότι το καθεστώς εξακολουθεί να στηρίζεται στους Φρουρούς της Επανάστασης για τη διατήρηση της τάξης. Προς το παρόν, δεν υπάρχουν ενδείξεις μαζικών ρηγμάτων στις ένοπλες δυνάμεις που θα προμήνυαν άμεση κατάρρευση.
Ο κουρδικός παράγοντας στο επίκεντρο των τουρκικών φόβων
Για την Άγκυρα, η μεγαλύτερη απειλή σχετίζεται με το κουρδικό ζήτημα. Μια αποδυναμωμένη Τεχεράνη θα μπορούσε να ενισχύσει κουρδικά κινήματα στο δυτικό και βορειοδυτικό Ιράν, διαμορφώνοντας ένα ενιαίο «κουρδικό τόξο» από το Ιράν, μέσω Ιράκ και Συρίας, έως τα τουρκικά σύνορα. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα είχε άμεσες επιπτώσεις και στο εσωτερικό της Τουρκίας, μετατρέποντας την ιρανική κρίση σε ζήτημα εθνικής ασφάλειας.
Στρατηγική εγγύτητα και ανταγωνισμός
Πέρα από την ασφάλεια, η γεωγραφία καθιστά το Ιράν ταυτόχρονα στρατηγικό βάθος και φυσικό ανταγωνιστή της Τουρκίας. Ένα μετα-θεοκρατικό Ιράν, με σαφή δυτικό προσανατολισμό και αποκατεστημένες σχέσεις με ΗΠΑ και Ευρώπη, θα μπορούσε να ανατρέψει τις ισορροπίες σε μια περιοχή όπου η Άγκυρα επιχειρεί να κινείται μεταξύ Δύσης και ευρασιατικών δυνάμεων.
Ταυτόχρονα, μια νέα ιρανική ταυτότητα, που θα αντλεί έμπνευση όχι μόνο από το σιιτικό Ισλάμ αλλά και από την προϊσλαμική περσική παράδοση, ενδέχεται να προσδώσει στην Τεχεράνη αυξημένη ιδεολογική και πολιτισμική απήχηση, περιορίζοντας την τουρκική επιρροή.
Ενέργεια, οικονομία και προσφυγικό
Η Τουρκία διατηρεί στενούς οικονομικούς και ενεργειακούς δεσμούς με το Ιράν, ιδιαίτερα στον τομέα του φυσικού αερίου. Μια κατάρρευση του καθεστώτος θα μπορούσε να διακόψει κρίσιμες ενεργειακές ροές, εντείνοντας την ανασφάλεια και τις πιέσεις στις τιμές. Παράλληλα, η Άγκυρα ανησυχεί για νέο κύμα προσφύγων, σε μια χώρα που ήδη σηκώνει το βάρος εκατομμυρίων εκτοπισμένων από τη Συρία.
Αβέβαια οφέλη, υψηλό ρίσκο
Αναλυτές αναγνωρίζουν ότι μια μείωση της ιρανικής επιρροής θα μπορούσε θεωρητικά να ανοίξει περιθώρια για την Τουρκία στον Καύκασο και την Κεντρική Ασία. Ωστόσο, τα πιθανά οφέλη συνοδεύονται από μεγάλες αβεβαιότητες και βασίζονται στην υπόθεση ότι η αστάθεια θα περιοριστεί εντός των ιρανικών συνόρων, κάτι που θεωρείται εξαιρετικά δύσκολο.
Προσεκτική διπλωματία από την Άγκυρα
Η τουρκική διπλωματία, υπό τον Υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, τηρεί χαμηλούς τόνους, αποφεύγοντας την ανοιχτή στήριξη των διαδηλώσεων και δίνοντας έμφαση στη σταθερότητα και την εδαφική ακεραιότητα του Ιράν. Το μήνυμα προς συμμάχους και εταίρους είναι ξεκάθαρο: μια ανεξέλεγκτη αλλαγή καθεστώτος ενδέχεται να αποδειχθεί πιο επικίνδυνη από το σημερινό, προβληματικό αλλά προβλέψιμο status quo.
Ένα ρίσκο χωρίς καθαρούς νικητές
Συνολικά, η πιθανή κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος δεν συνιστά για την Τουρκία μια σαφή γεωπολιτική ευκαιρία. Αντιθέτως, συμπυκνώνει κινδύνους κουρδικής αναζωπύρωσης, οικονομικής και ενεργειακής αστάθειας, προσφυγικών πιέσεων και την πιθανή ανάδυση ενός νέου ισχυρού περιφερειακού ανταγωνιστή. Για την Άγκυρα, ένα δύσκολο αλλά προβλέψιμο Ιράν παραμένει, προς το παρόν, λιγότερο απειλητικό από το άγνωστο που θα μπορούσε να φέρει μια βίαιη αλλαγή καθεστώτος.