Η φιγούρα του κατασκόπου με την καπαρντίνα, που ανταλλάσσει φακέλους κάτω από σκοτεινές γέφυρες ευρωπαϊκών πόλεων, μοιάζει πλέον βγαλμένη από αρχεία του Ψυχρού Πολέμου και κινηματογραφικά σενάρια. Στον 21ο αιώνα, το σκηνικό έχει αλλάξει ριζικά: οι «συναντήσεις» γίνονται σε κρυπτογραφημένα δίκτυα, οι πληροφορίες διακινούνται μέσω servers διασκορπισμένων σε διαφορετικές ηπείρους και η ανωνυμία διασφαλίζεται όχι από μεταμφιέσεις, αλλά από αλγορίθμους.
Η σύγχρονη κατασκοπεία έχει περάσει από την εποχή της ανθρώπινης διείσδυσης (HUMINT) σε έναν ακήρυχτο, διαρκή πόλεμο δεδομένων. Οι μεγάλες δυνάμεις —ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία— αλλά και περιφερειακοί παίκτες με ανεπτυγμένες τεχνολογικές δυνατότητες, όπως το Ισραήλ, δεν περιορίζονται πλέον στην αναζήτηση διαβαθμισμένων εγγράφων. Στόχος είναι ο έλεγχος κρίσιμων υποδομών, η υποκλοπή τεχνογνωσίας και η επιρροή στην κοινή γνώμη τρίτων χωρών.
Η «βιομηχανία» του hacking και οι APT ομάδες
Στην κορυφή της σύγχρονης κατασκοπευτικής πυραμίδας βρίσκονται οι Advanced Persistent Threats (APTs): οργανωμένες, κρατικά υποστηριζόμενες ομάδες κυβερνοεπιθέσεων που λειτουργούν με δομή υπηρεσίας πληροφοριών. Δεν πρόκειται για μεμονωμένους χάκερ, αλλά για ολόκληρες μονάδες με εξειδικευμένο προσωπικό, προϋπολογισμούς και στρατηγικούς στόχους.
Οι επιχειρήσεις τους εστιάζουν ολοένα και περισσότερο σε επιθέσεις εφοδιαστικής αλυσίδας (Supply Chain Attacks). Μέσω της παραβίασης λογισμικού που χρησιμοποιείται μαζικά από κυβερνήσεις και επιχειρήσεις, αποκτούν πρόσβαση σε χιλιάδες δίκτυα ταυτόχρονα. Η λογική δεν είναι πια να «σπάσεις» μια πόρτα, αλλά να έχεις το κλειδί πριν καν εγκατασταθεί η κλειδαριά.
Το smartphone ως εργαλείο παρακολούθησης
Καθοριστική τομή αποτέλεσε και η ανάπτυξη ιδιωτικών λογισμικών κυβερνοπαρακολούθησης. Εργαλεία όπως το Pegasus ή το Predator εγκαινίασαν την εποχή των «zero-click exploits», όπου η μόλυνση μιας συσκευής δεν απαιτεί καμία ενέργεια από τον χρήστη.
Μόλις εγκατασταθούν, μετατρέπουν το κινητό σε πλήρη μηχανισμό παρακολούθησης: ενεργοποιούν μικρόφωνο και κάμερα, υποκλέπτουν μηνύματα ακόμη και από κρυπτογραφημένες εφαρμογές και καταγράφουν μετακινήσεις σε πραγματικό χρόνο. Η κατασκοπεία μετατράπηκε έτσι σε υπηρεσία προς πώληση (Surveillance-as-a-Service), επεκτείνοντας τις δυνατότητες παρακολούθησης και σε μικρότερα κράτη.
OSINT: Πληροφορίες σε κοινή θέα
Την ίδια ώρα, η συλλογή πληροφοριών από ανοιχτές πηγές (OSINT) αναδεικνύεται σε εξίσου ισχυρό εργαλείο. Δορυφορικές εικόνες εμπορικής χρήσης, γεωεντοπισμένες αναρτήσεις στα social media και δημόσιες βάσεις δεδομένων επιτρέπουν τη χαρτογράφηση στρατιωτικών και ενεργειακών δραστηριοτήτων χωρίς μυστικές επιχειρήσεις.
Σε σύγχρονες συγκρούσεις, κινήσεις στρατευμάτων, μεταφορές εξοπλισμού και υποδομές εντοπίζονται συχνά πρώτα από αναλυτές ανοικτών πηγών, αποδεικνύοντας ότι τα «μυστικά» συχνά κρύβονται στο δημόσιο πεδίο.
Υβριδικός πόλεμος και τεχνητή νοημοσύνη
Η κατασκοπεία δεν περιορίζεται πλέον στην απόκτηση πληροφορίας, αλλά επεκτείνεται και στη χειραγώγησή της. Η τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει τη δημιουργία deepfakes, ψεύτικων ψηφιακών ταυτοτήτων και δικτύων επιρροής που δρουν στα κοινωνικά δίκτυα.
Μέσω ανάλυσης Big Data, υπηρεσίες πληροφοριών μπορούν να εντοπίσουν κοινωνικά ρήγματα σε μια χώρα και να τα ενισχύσουν στοχευμένα, επηρεάζοντας εκλογικές συμπεριφορές, κοινωνικές εντάσεις και πολιτικές εξελίξεις — χωρίς στρατιωτική εμπλοκή.
Η οικονομική κατασκοπεία στο προσκήνιο
Παράλληλα, το επίκεντρο μετατοπίζεται στην οικονομία και την τεχνολογία. Σχέδια μικροτσίπ, τεχνολογίες μπαταριών, βιοτεχνολογικές πατέντες και λογισμικά αιχμής αποτελούν πρωτεύοντες στόχους. Οι «κατάσκοποι» δεν είναι απαραίτητα πράκτορες πεδίου, αλλά ερευνητές, μηχανικοί ή στελέχη εταιρειών με εσωτερική πρόσβαση.
Η κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας θεωρείται από δυτικές υπηρεσίες ως μία από τις μεγαλύτερες μεταφορές πλούτου και τεχνογνωσίας στη σύγχρονη ιστορία.
Στην εποχή της ψηφιακής διασύνδεσης, τα όρια μεταξύ ειρήνης και σύγκρουσης γίνονται ολοένα πιο δυσδιάκριτα. Τα εργαλεία της κατασκοπείας βρίσκονται στις συσκευές που χρησιμοποιούμε καθημερινά και στα δίκτυα που μας ενώνουν.
Ο σύγχρονος «πόλεμος των σκιών» δεν διεξάγεται πλέον σε σκοτεινά σοκάκια, αλλά στις αόρατες διαδρομές των δεδομένων — και σε αυτό το πεδίο, κράτη, εταιρείες και πολίτες αποτελούν ταυτόχρονα στόχους και παίκτες.