Ηγεσίες αφρικανικών κρατών συγκεντρώνονται αυτή την εβδομάδα στην Αντίς Αμπέμπα για την ετήσια σύνοδο της Αφρικανικής Ένωσης, σε μια από τις ασφαλέστερες πρωτεύουσες της ηπείρου, την ώρα που βίαιες συγκρούσεις μαίνονται σε πολλές περιοχές της Αφρικής.
Η αντίθεση είναι έντονη: από την εξάπλωση τζιχαντιστικών οργανώσεων στο Σαχέλ έως τον εμφύλιο πόλεμο στο Σουδάν και την αστάθεια στο ανατολικό Κονγκό, η ήπειρος βιώνει, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, ένα πρωτοφανές κύμα ανασφάλειας.
Παρά τη γεωγραφική εγγύτητα με ορισμένες κρίσεις, η έδρα της Αφρικανικής Ένωσης στην Αντίς Αμπέμπα εμφανίζεται πολιτικά και επιχειρησιακά απομακρυσμένη από τις ζώνες συγκρούσεων που εκτείνονται από το Σαχέλ έως το Κέρας της Αφρικής και την Κεντρική Αφρική. Η απόσταση αυτή, τόσο φυσική όσο και θεσμική, τροφοδοτεί την κριτική ότι ο οργανισμός λειτουργεί περισσότερο αντιδραστικά παρά παρεμβατικά, χάνοντας σταδιακά την επιρροή του στις εξελίξεις ασφάλειας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο πόλεμος στο Τιγκράι της Αιθιοπίας. Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, επιβλήθηκε σχεδόν πλήρης αποκλεισμός πληροφόρησης, περιορίστηκε η ανθρωπιστική πρόσβαση και καταγράφηκαν πιέσεις προς δημοσιογράφους και ερευνητές. Παρά το γεγονός ότι η κρίση εκτυλισσόταν στη χώρα που φιλοξενεί την έδρα της, η Αφρικανική Ένωση δεν κατόρθωσε να διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο, ούτε να επηρεάσει αποφασιστικά τις εξελίξεις ούτε να προστατεύσει αμάχους — γεγονός που έπληξε σοβαρά την αξιοπιστία της.
Την ίδια στιγμή, η ζώνη του Σαχέλ εξελίσσεται σε ένα από τα ταχύτερα επιδεινούμενα μέτωπα βίας παγκοσμίως. Ένοπλες οργανώσεις που συνδέονται με την Αλ Κάιντα και το Ισλαμικό Κράτος ενισχύουν την παρουσία τους σε Μάλι, Μπουρκίνα Φάσο και Νίγηρα, εκμεταλλευόμενες την αδύναμη κρατική εξουσία. Πραξικοπήματα, κατάρρευση περιφερειακής συνεργασίας και αυξανόμενη εμπλοκή εξωτερικών δυνάμεων διαμορφώνουν ένα ιδιαίτερα ασταθές περιβάλλον, στο οποίο η παρουσία της Αφρικανικής Ένωσης παραμένει περιορισμένη.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις διεθνών οργανισμών, η Αφρική βρίσκεται αντιμέτωπη με σύγκλιση πολλαπλών απειλών: εξτρεμισμό, οργανωμένο έγκλημα, κλιματική αστάθεια, επισιτιστική κρίση και αποδυνάμωση κρατικών θεσμών. Οι συγκρούσεις πολλαπλασιάζονται και διαχέονται διασυνοριακά, ενώ οι ανθρωπιστικές ανάγκες αυξάνονται. Παρότι η Αφρικανική Ένωση αναγνωρίζει τις προκλήσεις, επικρίνεται για αργές, συγκεντρωτικές και αποκομμένες από το πεδίο αντιδράσεις.
Στο πλαίσιο αυτό, εντείνεται η συζήτηση για θεσμική αναδιάρθρωση και αποκέντρωση της παρουσίας της. Μεταξύ των προτάσεων περιλαμβάνεται η δημιουργία περιφερειακών «κόμβων κρίσεων» κοντά σε ενεργά μέτωπα — στο Σαχέλ, στο Σουδάν, στην περιοχή των Μεγάλων Λιμνών, στο Κέρας της Αφρικής και στη βόρεια Μοζαμβίκη — ώστε να ενισχυθεί η επιχειρησιακή ετοιμότητα και η άμεση πληροφόρηση.
Παράλληλα, επισημαίνεται και η περιορισμένη διεθνής επιρροή της ηπείρου. Αν και τα αφρικανικά κράτη συμμετέχουν μαζικά σε ειρηνευτικές αποστολές και αποτελούν σημαντικό τμήμα των μελών του ΟΗΕ, δεν διαθέτουν μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Η ένταξη της Αφρικανικής Ένωσης στους G20 το 2023 θεωρήθηκε σημαντικό βήμα, ωστόσο δεν καλύπτει το κενό εκπροσώπησης στη λήψη αποφάσεων για ζητήματα ασφάλειας.
Η σύνοδος στην Αντίς Αμπέμπα πραγματοποιείται, έτσι, σε μια κρίσιμη συγκυρία. Η Αφρικανική Ένωση καλείται να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα κρίση νομιμοποίησης στο εσωτερικό, περιορισμένη επιρροή διεθνώς και δομικές αδυναμίες στην αντιμετώπιση συγκρούσεων.
Από το Τιγκράι έως το Σαχέλ και από το Σουδάν έως την Κεντρική Αφρική, η ασφάλεια στην ήπειρο δοκιμάζεται. Το ζητούμενο πλέον είναι εάν ο οργανισμός θα προχωρήσει σε ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις, ενισχύοντας την παρουσία και τον ρόλο του στα μέτωπα κρίσεων, ή αν θα παραμείνει θεατής εξελίξεων που διαμορφώνουν το μέλλον της Αφρικής.