Στις όχθες του φιορδ Νέιντεν, στη Φινμάρκ, τον βορειότερο νομό της Νορβηγίας, ο Νιλς Μπόινε αγναντεύει τα νερά όπου κρύβονται εκατοντάδες βασιλικά καβούρια.
Η γιαγιά του ανήκε στους Σάμι της θάλασσας, τον αυτόχθονα λαό της Σάπμι, μιας περιοχής που εκτείνεται σε Νορβηγία, Σουηδία, Φινλανδία και στη Χερσόνησο Κόλα της Ρωσίας.
Από το 1826, όταν καθορίστηκαν τα σύνορα Νορβηγίας και Ρωσίας, οι κοινότητες των Σάμι βρίσκονται χωρισμένες από μια εθνική γραμμή. Σήμερα, στην περιοχή συμβιώνουν Σάμι, Νορβηγοί, Φινλανδοί, Ουκρανοί, Ρώσοι και εποχικοί εργαζόμενοι, ενώ περίπου το 2% των Σάμι ζει στη Ρωσία.
Το τέλος της διασυνοριακής καθημερινότητας
Για χρόνια, η συμφωνία Νορβηγίας–Ρωσίας για ταξίδια χωρίς βίζα σε ακτίνα 30 χλμ. από τα σύνορα επέτρεπε έναν διασυνοριακό τρόπο ζωής. Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, όμως, οι διελεύσεις σταμάτησαν, εν μέρει από αλληλεγγύη προς το Κίεβο και εν μέρει από φόβο για την ασφάλεια.
Το Κιρκένες, μάλιστα, έχει βρεθεί στο επίκεντρο ενός «πολέμου κατασκοπείας», με Ρώσους πράκτορες να έχουν συλληφθεί παριστάνοντας τουρίστες και ψαράδες.
Ο Μπόινε αναφέρει ότι φίλοι του στη Ρωσία διστάζουν πλέον να επικοινωνήσουν μαζί του, φοβούμενοι τις συνέπειες.
Η σύλληψη τον Ιούνιο ενός επιχειρηματία από το Κιρκένες στη Ρωσία, με την κατηγορία της κατοχής όπλων ή πυρομαχικών, προκάλεσε ανησυχία στους κατοίκους, καθώς το κυνήγι είναι διαδεδομένο και κάποιοι φοβούνται ότι μπορεί να διασχίσουν τα σύνορα έχοντας ξεχασμένα φυσίγγια στο αυτοκίνητο. Οι Ρώσοι τουρίστες στη Νορβηγία μειώθηκαν από 250.000 το 2019 σε 52.000 πέρυσι, με αρκετά καταστήματα να έχουν κλείσει.
Παρεμβολές GPS και αυστηρή επιτήρηση
Ο Γερμανός Χένρικ Χόφμαν, που εγκαταστάθηκε στο Κιρκένες και οργανώνει πεζοπορίες κοντά στα σύνορα, εξηγεί ότι η γραμμή σημαίνεται μόνο με πασσάλους και ξέφωτα και ότι οι πρόστιμα για παραβιάσεις είναι αυστηρά.
Τον Ιούνιο του 2026, τρεις Σουηδοί τουρίστες φέρεται να πήραν πρόστιμο 8.000 κορωνών ο καθένας επειδή πέταξαν πέτρες πέρα από τα σύνορα. Η περιοχή επιτηρείται με παρατηρητήρια και κάμερες, ενώ οι περιπολίες του νορβηγικού στρατού αυξάνονται.
Οι παρεμβολές και η πλαστογράφηση σημάτων GPS επηρεάζουν ακόμη και την προσγείωση αεροσκαφών στο Κιρκένες. Ο Χόφμαν έχει δει τη συσκευή του να τον εμφανίζει στο Τρόμσο, γι' αυτό κουβαλά πάντα δορυφορικό τηλέφωνο. Οι εκτροφείς τάρανδων έχουν στραφεί σε πομπούς που στηρίζονται στο δίκτυο κινητής τηλεφωνίας.
Τα ζώα δεν καταλαβαίνουν από σύνορα
Οι αρκούδες διασχίζουν ελεύθερα τα σύνορα και ο πληθυσμός τους αυξάνεται, με επιθέσεις σε ανθρώπους και ζώα, ενώ λύκοι και αρκούδες απειλούν τους τάρανδους και καταστρέφουν τους φράχτες.
Το 2023, μετά τη διέλευση 42 ταράνδων στη Ρωσία μέσα σε οκτώ μήνες, η Νορβηγία αντικατέστησε 7 από τα 150 χλμ. του φράχτη. Παρ' όλα αυτά, ο εκτροφέας Έγκιλ Καλιάινεν εκτιμά ότι οι τάρανδοι θα συνεχίσουν να περνούν, με ή χωρίς πόλεμο. Παράλληλα, η Ε.Ε. χορήγησε 16,4 εκατ. ευρώ για ενίσχυση της επιτήρησης, και ως το 2033 αναμένεται να λειτουργεί πλήρως η Ταξιαρχία Φινμάρκ.
Χειροτεχνία και γλώσσα υπό πίεση
Οι περιορισμοί πλήττουν και το duodji, την παραδοσιακή χειροτεχνία των Σάμι, που βασίζεται σε υλικά όπως κέρατα ταράνδων και σημύδα και στο διασυνοριακό εμπόριο. Ο Χόκον Μουντένια, πολιτικός σύμβουλος του Συμβουλίου του Κοινοβουλίου των Σάμι, ζητά απλούστευση των τελωνειακών κανόνων και του ΦΠΑ.
Ο Νορβηγός υφυπουργός Μάριους Μέισφιορντ Γιόσεβολντ παραδέχθηκε ότι οι κυρώσεις στη Ρωσία δημιουργούν εμπόδια στη διασυνοριακή συνεργασία των αυτοχθόνων.
Η γλώσσα βρίσκεται επίσης σε κίνδυνο: οι ομιλητές των Σκολτ Σάμι δεν ξεπερνούν τους 1.000 σε Νορβηγία, Φινλανδία και Ρωσία. Το Κοινοβούλιο των Σάμι ζητά από το νορβηγικό να αναγνωρίσει επίσημα τη γλώσσα και να εξασφαλιστεί εκπροσώπηση των Σάμι σε φόρουμ εθνικής ασφάλειας. Ο υφυπουργός τόνισε τη δέσμευση για διαβούλευση καθώς αυξάνεται η αμυντική δραστηριότητα στον Βορρά, χωρίς όμως να απαντήσει σε αυτά τα αιτήματα.
Η ζωή συνεχίζεται
Παρά την ένταση, η καθημερινότητα επιμένει. Σε ένα καταφύγιο πεζοπόρων κοντά στα σύνορα, οι επισκέπτες αφήνουν ξύλα για τον επόμενο, ενώ στο Κιρκένες συνυπάρχουν ειρηνικά Ουκρανοί και Ρώσοι.
Το φεστιβάλ Barents Spektakel τον Φεβρουάριο του 2026 γιόρτασε τα 200 χρόνια των συνόρων με θέμα «Τα σύνορα μάς διέσχισαν». Για τους Σάμι, η σύνδεση με τη γη προηγείται και του πολέμου και των συνόρων, και η αποφασιστικότητα να διατηρηθεί η κοινότητα παραμένει ισχυρή.