Η ιρανική ηγεσία δηλώνει πως βρίσκεται ταυτόχρονα έτοιμη για διάλογο και για ένοπλη σύγκρουση, ανεβάζοντας για πρώτη φορά ανοιχτά τον πήχη της απειλής με αναφορές ακόμη και σε προληπτικά πλήγματα, εφόσον εκτιμηθεί ότι επίκειται επίθεση κατά της χώρας. Πίσω από αυτή τη ρητορική, ωστόσο, η βαθύτερη και διαχρονικότερη απειλή για την Ισλαμική Δημοκρατία δεν προέρχεται από το εξωτερικό, αλλά από το εσωτερικό της.
Στον πυρήνα του προβλήματος βρίσκεται μια πολιτική διάκρισης της κοινωνίας σε «εντός» και «εκτός» συστήματος. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι πιστοί στο καθεστώς: δίκτυα και πρόσωπα που εξαρτώνται οικονομικά από το κράτος, προβάλλονται ως θεματοφύλακες της θρησκευτικής τάξης και επιβάλλουν μια σκληρή, αντιδυτική και αντιδημοκρατική ιδεολογία. Παρότι η επιρροή τους μειώνεται –ιδίως στις νεότερες γενιές– εξακολουθούν να ελέγχουν τους βασικούς μοχλούς εξουσίας.
Απέναντί τους στέκεται μια ευρεία μάζα περιθωριοποιημένων πολιτών. Δεν πρόκειται κατ’ ανάγκην για αντικληρικούς ή ιδεολογικούς αντιπάλους του Ισλάμ, αλλά για ανθρώπους που διεκδικούν μια κανονική και αξιοπρεπή ζωή: προσωπικές ελευθερίες, επαφή με τον έξω κόσμο και απουσία μόνιμης κρατικής επιτήρησης. Στο πλαίσιο της Ισλαμικής Δημοκρατίας, τέτοιες αξιώσεις συχνά στιγματίζονται ως «δυτικές πολυτέλειες» και αντιμετωπίζονται ως απειλή.
Από αυτή τη δεύτερη ομάδα προέρχονται κατά κύριο λόγο οι σημερινές διαδηλώσεις. Πολίτες που έχουν υποστεί μακροχρόνια καταπίεση και οικονομική ανασφάλεια φαίνεται πως δεν αποθαρρύνονται πλέον από την αβεβαιότητα της «επόμενης μέρας». Η παλαιότερη σιωπηρή ταύτιση με το κράτος σε περιόδους εξωτερικής απειλής –στο όνομα της εθνικής κυριαρχίας– έχει σε μεγάλο βαθμό καταρρεύσει.
Η κοινωνική οργή εντείνεται από τη διαφθορά και τη βαθιά οικονομική κρίση. Οι δυτικές κυρώσεις έχουν πλήξει σοβαρά την οικονομία, αλλά παράλληλα λειτούργησαν ως άλλοθι για χρόνια κακοδιαχείριση, δημιουργώντας, σύμφωνα με επικριτές, μια «βενεζουελοποιημένη» πραγματικότητα. Τα άδεια στομάχια και οι ματαιωμένες προσδοκίες έχουν αντικαταστήσει τον πατριωτικό παλμό.
Σε αυτό το εύφλεκτο περιβάλλον, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ φέρονται να εντείνουν τη δραστηριότητά τους στο εσωτερικό της χώρας, επιδιώκοντας να εκμεταλλευτούν τη ρευστότητα. Παραδόξως, μια περιορισμένη εξωτερική επίθεση θα μπορούσε βραχυπρόθεσμα να λειτουργήσει υπέρ του καθεστώτος, δίνοντάς του τη δυνατότητα να συσπειρώσει δυνάμεις και να κλιμακώσει την καταστολή στο όνομα της εθνικής άμυνας.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει προειδοποιήσει δημόσια ότι η χρήση πραγματικών πυρών κατά διαδηλωτών θα προκαλέσει αντίδραση των ΗΠΑ, στέλνοντας μήνυμα που το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης παρακολουθεί στενά. Αν Ουάσινγκτον και Τελ Αβίβ δεν κινηθούν πρώτοι, δεν αποκλείεται η ίδια η Τεχεράνη να προκαλέσει την κλιμάκωση.
Σενάρια όπως η δολοφονία του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ θεωρούνται απίθανο να οδηγήσουν σε κατάρρευση του συστήματος· αντιθέτως, ενδέχεται να πυροδοτήσουν ανεξέλεγκτα αντίποινα και γενικευμένο χάος. Η εμπειρία δείχνει ότι το ιρανικό σύστημα διαθέτει μηχανισμούς προσαρμογής, ακόμη και μέσω θεσμικών αλλαγών.
Παράλληλα, μια πλήρης συνθηκολόγηση ή μια ομαλή συμφωνία με τις ΗΠΑ μοιάζει εξίσου απίθανη. Χωρίς ενεργή στήριξη από Ρωσία και Κίνα, το βασικό διαπραγματευτικό χαρτί της Τεχεράνης παραμένουν οι πυρηνικές και πυραυλικές της δυνατότητες. Σε περίπτωση επίθεσης, το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ και πλήγματα σε αμερικανικούς στόχους στον Κόλπο θεωρούνται ρεαλιστικά σενάρια.
Η Ουάσινγκτον, ωστόσο, γνωρίζει ότι μια παρατεταμένη αποσταθεροποίηση του Ιράν θα μπορούσε να συμπαρασύρει ολόκληρη την περιοχή. Αυτός ο φόβος εξηγεί και τη μέχρι στιγμής επιφυλακτικότητα απέναντι σε φιγούρες της ιρανικής αντιπολίτευσης. Στο εσωτερικό, η καταστολή συνεχίζεται, αλλά χωρίς ακόμη τη μαζική εμπλοκή του στρατού ή την επιβολή στρατιωτικού νόμου.
Το αν οι διαδηλώσεις θα εξελιχθούν σε καθεστωτική ανατροπή παραμένει άγνωστο. Εκείνο που διαφαίνεται είναι ότι, ακόμη και αν κατασταλούν βίαια, χωρίς ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις οι βαθύτερες αιτίες της κρίσης θα παραμείνουν. Η κοινωνική πόλωση βαθαίνει και η φωτιά κάτω από τις στάχτες απειλεί να αναζωπυρωθεί.
Με πληροφορίες από euronews.gr