Σε πλήρη εξέλιξη βρίσκονται εκ νέου οι προσπάθειες αποτροπής μιας στρατιωτικής σύγκρουσης μεταξύ των Ηνωμένες Πολιτείες και του Ιράν, ωστόσο η εξεύρεση κοινού εδάφους γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολη. Το αδιέξοδο οφείλεται αφενός στην κλιμάκωση των αμερικανικών απαιτήσεων και αφετέρου στη βαθιά ιδεολογική προσήλωση του Ιράν στο «αναφαίρετο δικαίωμα» εμπλουτισμού ουρανίου.
Οι ρίζες των ιρανικών πυρηνικών φιλοδοξιών προηγούνται της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979. Ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, επί καθεστώτος του Σάχη, είχαν ανακοινωθεί φιλόδοξα σχέδια για την κατασκευή έως και 20 πυρηνικών σταθμών, με στόχο την ενεργειακή αυτάρκεια και την απόκτηση τεχνογνωσίας που θα ενίσχυε το διεθνές κύρος της χώρας.
Στην καρδιά του προγράμματος βρισκόταν εξαρχής η έννοια της εθνικής κυριαρχίας, η οποία συμβολιζόταν από την ικανότητα εμπλουτισμού ουρανίου. Ωστόσο, το τίμημα που πλήρωσε το Ιράν για τη διεκδίκηση αυτού του δικαιώματος – με χρόνια αμερικανικών κυρώσεων, οικονομική ασφυξία και πολιτική απομόνωση – θέτει πλέον υπό αμφισβήτηση τα πραγματικά του κίνητρα.
Όταν κλήθηκε να απαντήσει στο ερώτημα ποια ανάλυση κόστους-οφέλους θα μπορούσε να δικαιολογήσει το πυρηνικό πρόγραμμα, ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί επικαλέστηκε το κυριαρχικό δικαίωμα του Ιράν βάσει της Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων, τα ιατρικά οφέλη της πυρηνικής τεχνολογίας, αλλά και το «αίμα των δολοφονημένων Ιρανών πυρηνικών επιστημόνων». Παράλληλα, πρότεινε έναν περιορισμένο συμβιβασμό, βάσει του οποίου μια διεθνής κοινοπραξία – ενδεχομένως και με αμερικανική συμμετοχή – θα μπορούσε να εμπλουτίζει ουράνιο εντός του Ιράν, υπογραμμίζοντας όμως ότι η ίδια η διαδικασία εμπλουτισμού στο ιρανικό έδαφος αποτελεί αδιαπραγμάτευτη κόκκινη γραμμή για την Τεχεράνη.
Για τον Αλί Ανσαρί, καθηγητή σύγχρονης ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Σεντ Άντριους, η αναζήτηση μιας καθαρά ορθολογικής εξήγησης είναι μάταιη. Όπως σημειώνει, η επιμονή του Ιράν στον εμπλουτισμό ουρανίου είναι «βαθιά ιδεολογική, σχεδόν εμμονική, συνδεδεμένη με το εθνικό κύρος και τη διαρκή ανάδειξη της αδικίας της Δύσης». Το αποτέλεσμα, προσθέτει, είναι μια οικονομία που καταρρέει χωρίς ουσιαστικό πρακτικό όφελος για την κοινωνία.
Κατά τον Ανσαρί, η επίκληση του «εθνικού δικαιώματος» έρχεται σε σύγκρουση με άλλα δικαιώματα που στερούνται οι Ιρανοί πολίτες, όπως η βελτίωση της παιδείας και της δημόσιας υγείας. Παράλληλα, επισημαίνει ότι, ακόμη και με πλήρεις επενδύσεις, το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν υστερεί τεχνολογικά κατά περίπου μία δεκαετία σε σχέση με τη Δύση και δύσκολα μπορεί να καλύψει ουσιαστικές ενεργειακές ανάγκες, τη στιγμή που η χώρα διαθέτει τεράστιες δυνατότητες αξιοποίησης της ηλιακής ενέργειας.
Ο εμπλουτισμός ουρανίου ξεκίνησε ουσιαστικά το 2006 και έκτοτε το πυρηνικό ζήτημα κυριαρχεί στις σχέσεις Ιράν–Δύσης. Υπήρξαν περίοδοι προόδου, αλλά και έντονης αντιπαράθεσης. Μεταξύ 2005 και 2013, ο τότε πρόεδρος Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ προέβαλλε το «αναφαίρετο δικαίωμα» του Ιράν σε βιομηχανικό εμπλουτισμό, καταγγέλλοντας τη δυτική υποκρισία.
Σήμερα, οι διαπραγματεύσεις έχουν περιπλακεί περαιτέρω, καθώς οι ΗΠΑ θέτουν νέες απαιτήσεις: περιορισμούς στο πυραυλικό πρόγραμμα και τερματισμό της υποστήριξης προς περιφερειακούς συμμάχους και οργανώσεις, όπως οι Χούθι. Ωστόσο, οι πύραυλοι αποτελούν διαχρονικά τον πυρήνα της ιρανικής αμυντικής στρατηγικής, καθιστώντας τέτοιες δεσμεύσεις πολιτικά και στρατιωτικά ανεφάρμοστες.
Χαρακτηριστική παραμένει η αντιπαράθεση του πρώην προέδρου Χασεμί Ραφσαντζανί, που είχε δηλώσει ότι «ο κόσμος του αύριο είναι ο κόσμος του διαλόγου, όχι των πυραύλων», με τον ανώτατο ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος απάντησε ότι όσο οι εχθροί ενισχύουν τις στρατιωτικές τους δυνατότητες, η «εποχή των πυραύλων» δεν μπορεί να θεωρηθεί λήξασα.
Αυτή η ιδεολογική γραμμή παραμένει κυρίαρχη και καθορίζει τα όρια μέσα στα οποία καλείται σήμερα να κινηθεί ο Αραγτσί, σε μια διαπραγματευτική διαδικασία που μοιάζει παγιδευμένη ανάμεσα στην ιδεολογία, το κύρος και τον κίνδυνο σύγκρουσης.
Πηγή: The Guardian