Αν ο Θουκυδίδης ζούσε σήμερα, δύσκολα θα ξαφνιαζόταν από την αλαζονεία των μεγάλων δυνάμεων ή από το γεωπολιτικό χάος που χαρακτηρίζει το σύγχρονο διεθνές σύστημα. Ήταν άλλωστε ο πρώτος που περιέγραψε με ακρίβεια τη βασική του συνθήκη: την απουσία μιας ανώτατης αρχής ικανής να επιβάλει κανόνες και να εγγυηθεί την τάξη.
Σε ένα τέτοιο "αναρχικό" περιβάλλον, ιδίως όταν ο ανταγωνισμός είναι έντονος, η διεθνής πολιτική τείνει να μετατρέπεται σε ζούγκλα, όπου κυριαρχεί ο νόμος της ισχύος.
Η «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου» βρίθει παραδειγμάτων που δείχνουν ότι, χωρίς ουσιαστικούς περιορισμούς, οι ισχυροί επιβάλλονται στους αδύναμους χωρίς να δεσμεύονται από δίκαιο, έθιμα ή ηθικούς φραγμούς. Η στάση της Αθήνας απέναντι στη Μήλο και η σφαγή των Πλαταιών από τη Σπάρτη αναδεικνύουν μια διαχρονική σταθερά: όταν το κόστος φαίνεται διαχειρίσιμο, οι ισχυροί σπάνια διστάζουν να κυριαρχήσουν.
Στον περίφημο Διάλογο των Μηλίων, οι Αθηναίοι απέρριψαν τα επιχειρήματα περί δικαιοσύνης, ξεκαθαρίζοντας ότι αυτά έχουν αξία μόνο μεταξύ ίσων. Σε συνθήκες ανισορροπίας ισχύος, «οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι τους επιβάλλεται».
Ακριβώς αυτή τη ρήση επικαλέστηκε πρόσφατα ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ σε ομιλία του στο Νταβός, περιγράφοντας το τέλος της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης που –έστω ατελώς– στηριζόταν σε κανόνες. Κατά την εκτίμησή του, ο κόσμος επιστρέφει στη σκληρή γεωπολιτική αντιπαράθεση, όπου κάθε σχέση μπορεί να μετατραπεί σε όπλο.
Η ιστορία, ωστόσο, δείχνει ότι η ανεξέλεγκτη ισχύς γεννά αντίδραση. Ο Θουκυδίδης το αποτυπώνει με σαφήνεια: η αθηναϊκή ύβρις μετά τη Μήλο οδήγησε στη Σικελική Εκστρατεία και τελικά στην καταστροφή. Η ισχύς τείνει να εξισορροπείται από ισχύ, καθώς οι απειλούμενοι αναζητούν συμμαχίες. Στη Σικελία, καθοριστικό ρόλο έπαιξε ο Ερμοκράτης των Συρακουσών, που κάλεσε τις μεσαίες πόλεις να συντονιστούν, προειδοποιώντας ότι διαφορετικά θα υποταχθούν μία προς μία.
Σήμερα, ο Κάρνεϊ εμφανίζεται ως ένας σύγχρονος «Ερμοκράτης», απευθυνόμενος σε μεσαίες δυνάμεις που ανησυχούν για την ανεξέλεγκτη αμερικανική ισχύ και καλώντας τες σε συντονισμένη αντίδραση. Η πράξη, ωστόσο, αποδεικνύεται δυσκολότερη: τα κράτη αντιλαμβάνονται τις απειλές διαφορετικά και διαθέτουν άνισες δυνατότητες, όπως φάνηκε και από τις αντιδράσεις της Ευρώπης στις αμερικανικές τοποθετήσεις για τη Γροιλανδία.
Η πτώση της Αθήνας επιταχύνθηκε και από τη διάβρωση των σχέσεών της με τους συμμάχους. Η Δηλιακή Συμμαχία, όπως και το ΝΑΤΟ αιώνες αργότερα, δημιουργήθηκε για συλλογική ασφάλεια, αλλά σταδιακά μετατράπηκε σε εργαλείο ηγεμονίας. Παράλληλα, οι σύμμαχοι φέρουν ευθύνη, καθώς εφησύχασαν και εξαρτήθηκαν στρατιωτικά από την Αθήνα – όπως έκαναν και πολλοί Ευρωπαίοι σύμμαχοι των ΗΠΑ τις τελευταίες δεκαετίες.
Σήμερα, οι ευρωπαϊκές χώρες βρίσκονται αντιμέτωπες με ρωσικές απειλές, κινεζικό γεωοικονομικό ανταγωνισμό και αυξανόμενη πίεση από την ίδια την Ουάσιγκτον. Σύμφωνα με τη θουκυδίδεια λογική, ο αγώνας για επιβίωση ωθεί τις μεσαίες δυνάμεις στην αναζήτηση ισορροπιών, ενώ οι πιο αδύναμες επιλέγουν την προσκόλληση στον ηγεμόνα.
Ο Θουκυδίδης συνόψισε τα κίνητρα των κρατών σε τρεις λέξεις: φόβος, συμφέρον και τιμή. Το σχήμα αυτό φωτίζει και τη σύγχρονη αμερικανική στρατηγική. Ο φόβος προκύπτει από τη ραγδαία άνοδο της Κίνας, που για πρώτη φορά αποτελεί αντίπαλο συγκρίσιμου μεγέθους. Το συμφέρον αφορά τον έλεγχο κρίσιμων πόρων και την εδραίωση της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας. Η τιμή σχετίζεται με την ανάγκη επίδειξης ισχύος σε μια εποχή που αμφισβητείται η αμερικανική υπεροχή.
Ο Θουκυδίδης απέφευγε την ηθικολογία, αλλά έδινε ιδιαίτερη βαρύτητα στην ποιότητα της ηγεσίας και στην αρετή της σωφροσύνης: τη συνετή στρατηγική, τον έλεγχο των παθών και τη διορατικότητα. Με αυτό το μέτρο, η σημερινή αμερικανική ηγεσία θα αντιμετώπιζε πιθανότατα την επιφύλαξή του. Η αποδυνάμωση των συμμαχιών, όπως δείχνει η ιστορία της Αθήνας, δεν πλήττει τους αντιπάλους αλλά τους ενισχύει.
Σε περιόδους συστημικής μετάβασης, καταλήγει το θουκυδίδειο δίδαγμα, η ηγεσία μπορεί είτε να πολλαπλασιάσει την ισχύ είτε να τη σπαταλήσει. Και αυτό παραμένει επίκαιρο όσο ποτέ.