Στη σύγχρονη Ρωσία, ένα νέο «Ερμηνευτικό Λεξικό» που προωθεί το Κρεμλίνο αποκτά ουσιαστικά κανονιστική ισχύ, καθώς οι ορισμοί του θεωρούνται δεσμευτικοί και η παραβίασή τους μπορεί να επιφέρει αυστηρές κυρώσεις.
Το έργο αποτελεί το πρώτο από μια τετράδα βασικών εγχειριδίων για το λεξιλόγιο, την ορθογραφία και τη γραμματική της ρωσικής γλώσσας, τα οποία η κυβέρνηση της Μόσχα έχει καταστήσει υποχρεωτικά για όλους τους πολίτες από την άνοιξη. Σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης, το λεξικό προσδιορίζει με ακρίβεια τις επιτρεπόμενες σημασίες των λέξεων και τα πλαίσια χρήσης τους.
Εργαλείο «παραδοσιακών αξιών»
Η πρωτοβουλία συνδέεται άμεσα με προεδρικό διάταγμα του Βλαντίμιρ Πούτιν το 2022, το οποίο προειδοποιεί ότι οι «παραδοσιακές αξίες» της χώρας απειλούνται από εξωτερικές και εσωτερικές δυνάμεις. Το Κρεμλίνο υποστηρίζει ότι ξένες ιδεολογίες επιχειρούν να υπονομεύσουν τη ρωσική κοινωνία μέσω πολιτισμικής και ψυχολογικής επιρροής.
Το λεξικό φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο, καθώς οι ορισμοί κρίσιμων εννοιών διαμορφώθηκαν υπό τον έλεγχο του Υπουργείου Δικαιοσύνης και με τη συμμετοχή της Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Έτσι, έννοιες όπως «Ζωή», «Προτεραιότητα» και «Εχθρός» αποκτούν ιδεολογικά φορτισμένο περιεχόμενο, συνδεδεμένο με κρατικές και θρησκευτικές αντιλήψεις.
Από τη γλώσσα στον νόμο
Οι νέοι ορισμοί καθίστανται υποχρεωτικοί σε τομείς όπου η γλώσσα ρυθμίζεται θεσμικά — από τη δημόσια διοίκηση και τη δικαιοσύνη έως την εκπαίδευση, τα μέσα ενημέρωσης και τον πολιτισμό. Ειδικοί εκτιμούν ότι στόχος είναι η μετατροπή των γλωσσικών κανόνων σε νομικά εργαλεία ελέγχου.
Σύμφωνα με σχετικές αναλύσεις, όροι όπως «Αυταρχισμός» παρουσιάζονται ως αποτελεσματική μορφή διακυβέρνησης σε περιόδους κρίσης, ενώ η «Δημοκρατία» περιγράφεται ως σύστημα που εξυπηρετεί συμφέροντα ομάδων. Στο λήμμα «Καθεστώς» γίνεται αναφορά στο «καθεστώς του Κιέβου», το οποίο χαρακτηρίζεται απειλή για τον ρωσόφωνο πληθυσμό, ενώ η «Ενότητα» συνδέεται με την ιστορική συνάφεια Ρώσων, Λευκορώσων και Ουκρανών.
Νέα ηθική τάξη και γλωσσικές απαγορεύσεις
Πέρα από την πολιτική διάσταση, το λεξικό εισάγει περιορισμούς και στην καθημερινή γλώσσα, απαγορεύοντας ρίζες λέξεων που θεωρούνται χυδαίες. Όροι που μετά τη διάλυση της Σοβιετική Ένωση είχαν γίνει σύμβολα αντισυστημικής έκφρασης, ιδιαίτερα στη μουσική, τίθενται πλέον εκτός αποδεκτής χρήσης.
Ιδιαίτερα συμβολική θεωρείται η μεταχείριση του ονόματος του εκλιπόντος αντιπολιτευόμενου Αλεξέι Ναβάλνι. Το όνομά του δεν εμφανίζεται ως κύριο όνομα, αλλά μόνο ως ομόηχο επίθετο τεχνικής σημασίας, γεγονός που ερμηνεύεται από αναλυτές ως προσπάθεια πλήρους «εξαφάνισης» του από τον δημόσιο λόγο.