Η μακρόχρονη διακυβέρνηση του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ στο Ιράν είχε σημαδευτεί από καταγγελίες για κακοδιαχείριση, διαφθορά και συστηματική καταστολή, με αποκορύφωμα ένα από τα πλέον αιματηρά επεισόδια βίας σε βάρος του ιρανικού λαού, λίγο πριν από τον θάνατό του τον περασμένο Δεκέμβριο.
Η εξόντωσή του πυροδότησε, σύμφωνα με πληροφορίες, σκηνές πανηγυρισμών σε τμήματα της Τεχεράνης, αλλά ταυτόχρονα κήρυξη 40ήμερου επίσημου πένθους και μια σκληρή εσωτερική διελκυστίνδα για το μέλλον του ισλαμικού καθεστώτος. Ισραηλινοί αξιωματούχοι άφησαν να εννοηθεί ότι η επίθεση κατά του Ανώτατου Ηγέτη επισπεύστηκε προκειμένου να αξιοποιηθεί ένα παράθυρο ευκαιρίας, κατά τη διάρκεια συνάντησης κορυφαίων Ιρανών αξιωματούχων.
Μέσα σε λίγες ώρες, εκτός από τον Χαμενεΐ, σκοτώθηκαν ο υπουργός Άμυνας Αζίζ Νασιρζαντέχ, ο επικεφαλής του Ιρανικού Συμβουλίου Ασφαλείας Αλί Σαμχανί και ο διοικητής του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης Μοχάμεντ Πακπούρ. Πρόκειται για πρόσωπα που συγκροτούσαν τον σκληρό πυρήνα της εξουσίας, όπως είχε αναδιαμορφωθεί ύστερα από τον αποδεκατισμό στελεχών κατά τον 12ήμερο πόλεμο του Ιουνίου.
Την ίδια στιγμή, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ εμφανίζεται να εξετάζει ένα σενάριο διαχείρισης τύπου Βενεζουέλας, υπονοώντας ότι έχει κατά νου συγκεκριμένο πρόσωπο ως πιθανό διάδοχο. Ερωτηθείς σχετικά, απέφυγε να αποκαλύψει σε ποιον αναφερόταν, διατηρώντας ασάφεια ως προς τις πραγματικές του προθέσεις.
Ωστόσο, η ιρανική περίπτωση διαφέρει ουσιωδώς από εκείνη της Βενεζουέλας. Σαράντα επτά χρόνια μετά την πτώση του Σάχη, το θεοκρατικό σύστημα έχει εξελιχθεί σε ένα αυταρχικό και βαθιά πελατειακό καθεστώς, με εκτεταμένα δίκτυα εξάρτησης. Μεγάλο μέρος των περισσότερων από 90 εκατομμύρια κατοίκων της χώρας εξαρτάται οικονομικά από κρατικούς μηχανισμούς, ενώ μια σκληρή μειοψηφία έχει αναλάβει τον μηχανισμό καταστολής κάθε μορφής διαφωνίας.
Η κατάρρευση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία, στα τέλη του 2024, είχε προηγηθεί από πολυετή εμφύλια σύγκρουση, οικονομική κατάρρευση και σοβαρή αποδυνάμωση των δυνάμεων ασφαλείας. Στην περίπτωση του Ιράν, οι δυνάμεις ασφαλείας εμφανίζονται επίσης πιεσμένες, αν και η φθορά τους προέκυψε μέσω διαφορετικής διαδρομής, κυρίως εξαιτίας εσωτερικών κρίσεων και στοχευμένων πληγμάτων.
Η επόμενη ημέρα
Σύμφωνα με ανάλυση του CNN, η Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ φαίνεται να συγκλίνουν στην εκτίμηση ότι η εξουδετέρωση της ανώτατης ηγεσίας δημιουργεί ευνοϊκότερες συνθήκες. Ωστόσο, η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι στρατιωτικές επιχειρήσεις που ανατρέπουν ηγεσίες δεν διασφαλίζουν απαραίτητα την πολιτική μετάβαση που επιθυμούν οι επιτιθέμενοι.
Οι σκληροπυρηνικές δυνάμεις στο Ιράν αναμένεται να κινηθούν ταχύτατα για την κάλυψη του κενού, πρωτίστως για λόγους επιβίωσης. Ο φόβος στοχοποίησης από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ δεν αποτελεί, ιστορικά, επαρκή παράγοντα αποτροπής διεκδίκησης της εξουσίας.
Παράλληλα, διατυπώνεται το ερώτημα εάν θα μπορούσε να προκύψει μια συναινετική διευθέτηση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, με αντάλλαγμα μια πιο μετριοπαθή στάση εκ μέρους της Τεχεράνης. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο, αν και θεωρητικά πιθανό, ενέχει τον κίνδυνο να εκληφθεί ως ένδειξη αδυναμίας, κάτι που η ιρανική ηγεσία διαχρονικά απορρίπτει.
Δεν διαφαίνεται, πάντως, σαφής και άμεσα εφαρμόσιμη εναλλακτική λύση διακυβέρνησης που θα μπορούσε να προωθηθεί εξωτερικά. Ο Ρεζά Παχλεβί, γιος του εκθρονισμένου Σάχη, δεν θα μπορούσε να επιστρέψει χωρίς να αντιμετωπίσει την αντίδραση των εναπομεινάντων δυνάμεων των Φρουρών της Επανάστασης. Στο εσωτερικό της χώρας, οργανωμένη και ενιαία αντιπολίτευση δεν φαίνεται να υφίσταται. Όπως και σε άλλες περιπτώσεις, μια ενδεχόμενη μετάβαση ενδέχεται να προέλθει από τμήματα του ίδιου του καθεστώτος.
Τα σφάλματα της περιόδου Χαμενεΐ, ιδίως στον τομέα της οικονομικής διαχείρισης και της καταστολής, έχουν επιβαρύνει δραματικά την κοινωνική συνοχή. Η οικονομική ασφυξία και η πολιτική καταπίεση εντείνουν την επιθυμία μεγάλου μέρους της κοινωνίας για μεγαλύτερη ελευθερία και βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης.
Ένας από τους σοβαρότερους κινδύνους της επόμενης ημέρας είναι το ενδεχόμενο εκτεταμένου χάους. Η απουσία καθαρής επικράτησης μιας συγκεκριμένης παράταξης, σε συνδυασμό με τη σύγκρουση μεταξύ καθεστωτικών μηχανισμών και κοινωνικών αντιδράσεων, θα μπορούσε να οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση όχι μόνο του Ιράν, αλλά και της ευρύτερης περιοχής.
Η περιορισμένη πολιτική αντοχή του Ντόναλντ Τραμπ σε παρατεταμένες στρατιωτικές εμπλοκές ενισχύει αυτό το σενάριο. Ο Αμερικανός πρόεδρος δεν φαίνεται να διαθέτει το απαραίτητο πολιτικό κεφάλαιο στο εσωτερικό για μια μακρά σύγκρουση, ούτε έχει προετοιμάσει την κοινή γνώμη για έναν πόλεμο διαρκείας. Παράλληλα, έχει διατηρήσει τους δημόσιους στόχους του περιορισμένους, εστιάζοντας στο πλήγμα κατά του πυρηνικού προγράμματος και των πυραυλικών δυνατοτήτων του Ιράν.
Η αλλαγή καθεστώτος δεν διατυπώθηκε ρητά ως επίσημος στόχος, αν και ενθαρρύνθηκε εμμέσως. Υπό αυτές τις συνθήκες, η Ουάσιγκτον θα μπορούσε να κηρύξει επιτυχία σε χρονική στιγμή της επιλογής της, ανεξαρτήτως των μακροπρόθεσμων συνεπειών για τη σταθερότητα του Ιράν.
Η τεχνολογική υπεροχή, οι πληροφοριακές δυνατότητες και η ισχύς πυρός των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ επέτρεψαν την υλοποίηση μιας ταχείας στρατιωτικής επιχείρησης. Ωστόσο, οι βαθιές, ιστορικά διαμορφωμένες και ενδεχομένως ανυπέρβλητες πολυπλοκότητες της ιρανικής κοινωνίας και κρατικής δομής παραμένουν άθικτες — και είναι αυτές που διατηρούν το Ιράν στο επίκεντρο της γεωπολιτικής αντιπαράθεσης επί σχεδόν μισό αιώνα.