Η σκέψη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή αφήνοντας δυσαναπλήρωτο κενό στη δημόσια και ακαδημαϊκή ζωή, παραμένει αποκαλυπτική για την κατανόηση της εποχής μας. Στον «Αόρατο Λεβιάθαν» (το μυθικό θαλάσσιο τέρας της Παλαιάς Διαθήκης, που ο Τόμας Χομπς χρησιμοποίησε το 1651 ως σύμβολο της πανίσχυρης κρατικής εξουσίας, με αποστολή τη διασφάλιση της τάξης και της ασφάλειας), ένα από τα σημαντικά έργα της ύστερης περιόδου του (2020), ο σπουδαίος κοινωνιολόγος εξετάζει τις αντιφάσεις της δημοκρατίας, της δικαιοσύνης και της ηθικής στα χρόνια της κρίσης. Ο τίτλος του συμπυκνώνει μια κρίσιμη εμπειρία του σύγχρονου ανθρώπου, αυτήν της αίσθησης, ότι οι αποφάσεις, οι οποίες καθορίζουν τη ζωή του, λαμβάνονται από δυνάμεις απρόσωπες, που δύσκολα μπορούν να ελεγχθούν.
Σήμερα, αυτές οι δυνάμεις συνδέονται με τις αγορές, τις τεχνοκρατικές επιλογές, την ισχύ των αλγορίθμων και -πάνω απ’ όλα- με την αντίληψη ότι «δεν υπάρχει κάτι εναλλακτικό». Όταν η πολιτική εμφανίζεται ως διαχείριση αναγκαστικών μονόδρομων και ο πολίτης αισθάνεται πως δεν έχει λόγο στις αποφάσεις που τον αφορούν, η κρίση δεν είναι μόνο θεσμική. Αφορά και την εμπιστοσύνη, την κοινωνική συνοχή, την ίδια την ιδέα ότι μπορούμε να διαμορφώσουμε από κοινού το μέλλον μας. Σε αυτό το σημείο η σκέψη του Τσουκαλά συναντά τη σκοτεινή αλληγορία του Ουίλιαμ Γκόλντινγκ στον «Άρχοντα των Μυγών».
Από τον Χομπς στον Γκόλντινγκ: Το «εύθραυστο βερνίκι» του πολιτισμού
Ο Τόμας Χομπς, στο έργο του «Λεβιάθαν» (1651), υποστήριξε, ότι χωρίς κοινή εξουσία και νόμους οι άνθρωποι κινδυνεύουν να εγκλωβιστούν σε έναν «πόλεμο όλων εναντίον όλων». Γι’ αυτό, κατά τον Άγγλο φιλόσοφο, εκχωρούν μέρος της ελευθερίας τους σε μια κυρίαρχη αρχή, προσδοκώντας ασφάλεια και ειρήνη. Ο Λεβιάθαν αυτός, είτε είχε δημοκρατική, είτε αυταρχική μορφή, παρέμενε ορατός, διέθετε συγκεκριμένο κέντρο εξουσίας και επώνυμους φορείς, στους οποίους αναλογούσε η ηθική, πολιτική και πολιτιστική ευθύνη να θεσπίζουν και να επιβάλλουν κανόνες και πολιτικές.
Στον «Άρχοντα των Μυγών», ο Γκόλντινγκ μεταφέρει το ερώτημα σε ένα έρημο νησί, όπου ναυαγούν παιδιά χωρίς την παρουσία ενηλίκων. Η προσπάθεια να οργανώσουν μια κοινότητα και να θεσπίσουν κανόνες σταδιακά υποχωρεί μπροστά στον φόβο, στην αντιπαλότητα και στη βία. Το μυθιστόρημα δεν λέει απλώς ότι χωρίς θεσμούς επικρατεί το χάος. Θυμίζει και κάτι πιο ανησυχητικό… Ότι οι θεσμοί δεν καταργούν αυτομάτως τη βία, ούτε μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς κοινή αποδοχή και ευθύνη. Το τέρας δεν βρίσκεται μόνο έξω από την ανθρώπινη κοινότητα, μπορεί να αναδυθεί και μέσα της!
Η ελληνική πραγματικότητα: Κρίση θεσμών και αίσθηση αδυναμίας
Αν μεταφέρουμε αυτή την αλληγορία στην Ελλάδα, το ερώτημα είναι αμείλικτο: Τι συμβαίνει όταν η οικονομική πίεση, η ακρίβεια, η ανασφάλεια και η απαξίωση των θεσμών ενισχύουν την αίσθηση ότι ο πολίτης είναι μόνος απέναντι σε δυνάμεις που δεν μπορεί να επηρεάσει;
Η ελληνική κοινωνία έχει περάσει, εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία, αλλεπάλληλες κρίσεις… Οικονομική, υγειονομική, ενεργειακή και κοινωνική. Οι αποκαλύψεις για οικονομικά σκάνδαλα βαθαίνουν την καχυποψία, ιδίως όταν η κοινωνία πιέζεται από την ακρίβεια και ζητά ίση εφαρμογή των κανόνων και λογοδοσία. Η εμπειρία αυτή δεν οδηγεί όλους στην ίδια αντίδραση. Για πολλούς, όμως, η απογοήτευση από την πολιτική μετατρέπεται σε κυνισμό και αμυντικό ατομικισμό. Ο καθένας προσπαθεί να προστατεύσει τον εαυτό του, συχνά με την πεποίθηση ότι η συλλογική δράση δεν μπορεί να αλλάξει τίποτα.
Την ίδια ώρα, η ένταση και η επιθετικότητα στον δημόσιο λόγο, η καχυποψία και οι διαφορετικές μορφές βίας -λεκτικής, κοινωνικής, ενδοοικογενειακής ή σχολικής- δεν εξηγούνται από μία μόνο αιτία. Δεν αποτελούν, όμως, ασύνδετα περιστατικά. Μπορούν να λειτουργούν ως προειδοποιητικά σημάδια μιας κοινωνίας όπου εξασθενούν οι κοινές αναφορές και η αίσθηση αλληλεγγύης. Όταν λείπουν οι δεσμοί που επιτρέπουν τη διαφωνία χωρίς την ακύρωση του άλλου, το κενό δεν μένει για πολύ κενό.
Η ανάγκη επανασύνδεσης με την πολιτική και την ανθρωπιά
Ο Τσουκαλάς δεν ήταν ένας εύκολος μηδενιστής. Η κριτική του στις αντιφάσεις της σύγχρονης κοινωνίας δεν οδηγούσε στην παραίτηση από την πολιτική ή στην αποδοχή ότι όλα είναι προδιαγεγραμμένα. Αντίθετα, η επιμονή στη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη και την ηθική υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η δυνατότητα αντίστασης παραμένουν ανοιχτά ζητήματα.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται ούτε την αυταπάτη της εύκολης λύσης ούτε τη μοιρολατρία ότι «δεν γίνεται τίποτα». Χρειάζεται θεσμούς, που κερδίζουν την εμπιστοσύνη, πολιτική, που δεν εξαντλείται στη διαχείριση του αναπόφευκτου και κοινωνική δικαιοσύνη, που γίνεται αισθητή στην καθημερινότητα. Ο πολιτισμός και η δημοκρατία δεν είναι δεδομένα, είναι κατακτήσεις που απαιτούν διαρκή φροντίδα.
Αν οι θεσμοί απομακρύνονται από τους πολίτες και η αλληλεγγύη υποχωρεί, η κοινωνία κινδυνεύει να μοιάσει όλο και περισσότερο στο νησί του Γκόλντινγκ, μια κοινότητα όπου ο φόβος και η σύγκρουση εκτοπίζουν τους κανόνες. Η απάντηση στον απρόσωπο «Λεβιάθαν» δεν είναι η επιστροφή σε έναν παντοδύναμο σωτήρα. Είναι η ανάκτηση της πολιτικής ως συλλογικής υπόθεσης και η υπεράσπιση της ανθρωπιάς στην πράξη!
ΠΗΓΗ: Εφημερίδα «Realnews»