Η Γροιλανδία δεν είναι απλώς ένα απομακρυσμένο αρκτικό νησί με αυξημένη στρατηγική αξία. Στη δεύτερη προεδρική θητεία Τραμπ μετατρέπεται σε κόμβο σύγκρουσης, όπου δύο κρίσεις που επί χρόνια εξελίσσονταν παράλληλα, οι εμπορικές εντάσεις και η αμφισβήτηση της συλλογικής άμυνας, συγκλίνουν σε μία ενιαία αντιπαράθεση.
Το διακύβευμα δεν είναι πλέον μια ακόμη πολιτική διαφωνία μεταξύ συμμάχων. Είναι η ίδια η εμπιστοσύνη στο θεμέλιο της διατλαντικής σχέσης: αν και κατά πόσο το ΝΑΤΟ θα σταθεί έμπρακτα στο πλευρό των μελών του όταν το κόστος πάψει να είναι θεωρητικό.
Όταν εμπόριο και ασφάλεια συγχωνεύονται
Η ευρωπαϊκή προσέγγιση απέναντι στον Λευκό Οίκο τον τελευταίο χρόνο βασίστηκε στη λογική της εκτόνωσης. Λίγες παραχωρήσεις, εντατική παρασκηνιακή διπλωματία και στόχος η αποφυγή ενός ανοιχτού ρήγματος.
Η απειλή επιβολής δασμών σε ευρωπαϊκές χώρες, επειδή συμμετέχουν σε ασκήσεις ή αποστολές στη Γροιλανδία κατόπιν πρόσκλησης της Δανίας, αλλάζει ριζικά αυτό το πλαίσιο. Για πρώτη φορά το μήνυμα δεν περιορίζεται στη γνωστή αμερικανική κριτική ότι οι Ευρωπαίοι δεν επωμίζονται επαρκώς το βάρος της άμυνας. Αντιθέτως, διαμορφώνεται μια πιο ωμή λογική: όποιος δεν αποδέχεται την αμερικανική πρωτοκαθεδρία σε έδαφος συμμάχου, θα πληρώσει οικονομικό τίμημα.
Η χρήση εμπορικών εργαλείων για την επίτευξη γεωπολιτικών στόχων δημιουργεί επικίνδυνη ασάφεια για τα όρια του διαπραγματεύσιμου εντός της Συμμαχίας.
Ρωγμές στην εμπιστοσύνη
Το ΝΑΤΟ δεν είναι μόνο στρατιωτικές δομές και επιχειρησιακά σχέδια. Είναι μια πολιτική υπόσχεση: ότι η αμερικανική δέσμευση στην ευρωπαϊκή ασφάλεια είναι σταθερή και προβλέψιμη.
Όταν, όμως, η Ουάσιγκτον αφήνει να εννοηθεί πως το άρθρο 5 μπορεί να ερμηνεύεται κατά περίπτωση ή όταν η δημόσια ρητορική υπονοεί ότι οι ΗΠΑ ενδέχεται να μην σταθούν δίπλα στους συμμάχους τους, η αποτροπή φθείρεται χωρίς να εκδηλωθεί καμία στρατιωτική σύγκρουση.
Η υπόθεση της Γροιλανδίας ανεβάζει τον πήχη της ανησυχίας, καθώς αγγίζει την κυριαρχία κράτους-μέλους, της Δανίας, και θέτει υπό αμφισβήτηση την αρχή ότι τα σύνορα εντός του ΝΑΤΟ είναι αδιαπραγμάτευτα. Ακόμη και η υπόνοια κλιμάκωσης αρκεί για να διαβρώσει το πολιτικό υπόβαθρο που καθιστά τη Συμμαχία λειτουργική.
Γιατί η Γροιλανδία βρίσκεται στο επίκεντρο
Η αμερικανική επιχειρηματολογία εδράζεται σε δύο βασικούς άξονες: την αυξανόμενη σημασία της Αρκτικής, με νέες θαλάσσιες οδούς και εντεινόμενο ανταγωνισμό με Ρωσία και Κίνα, και τη σημασία της Γροιλανδίας για την αντιπυραυλική και διαστημική άμυνα, με κομβικές εγκαταστάσεις όπως η βάση Pituffik.
Στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, ωστόσο, επισημαίνεται ότι οι ΗΠΑ ήδη διαθέτουν εκτεταμένα δικαιώματα και παρουσία στο νησί μέσω υφιστάμενων συμφωνιών. Η μετάβαση από τη συνεργασία στην επιδίωξη πλήρους ελέγχου εκλαμβάνεται ως επίδειξη ισχύος και ως δοκιμή της ευρωπαϊκής αντοχής σε έναν νέο κανόνα διεθνών σχέσεων.
Το ευρωπαϊκό δίλημμα
Η Ευρώπη εμφανίζεται ενωμένη στη ρητορική καταδίκη, αλλά δυσκολεύεται στη χάραξη κοινής γραμμής δράσης. Παρά την αύξηση των αμυντικών δαπανών, η εξάρτηση από τις ΗΠΑ σε κρίσιμες ικανότητες παραμένει δεδομένη, ιδίως σε μια περίοδο όπου ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται.
Έτσι, οι επιλογές περιορίζονται σε τρία σενάρια: παρασκηνιακή αποκλιμάκωση μέσω συμφωνιών συνεργασίας στη Γροιλανδία, ελεγχόμενη αποτροπή χωρίς μετωπική σύγκρουση ή οικονομική αντιπαράθεση με τον κίνδυνο εμπορικού πολέμου.
Το «μπαζούκα» της ΕΕ
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει το Μέσο Καταστολής Καταναγκασμού, ένα εργαλείο που υπερβαίνει τους απλούς δασμούς και επιτρέπει περιορισμούς σε επενδύσεις, δημόσιες συμβάσεις και τεχνολογία. Η ενεργοποίησή του, ωστόσο, ενέχει ρίσκο: μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά ή να πυροδοτήσει έναν φαύλο κύκλο αντιποίνων με κόστος για την ευρωπαϊκή οικονομία.
Το στρατηγικό διακύβευμα
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι οι δασμοί αυτοί καθαυτοί, αλλά η διάβρωση της εμπιστοσύνης. Μια Δύση που αμφιβάλλει για τη συνοχή της προσφέρει στρατηγικό πλεονέκτημα σε Ρωσία και Κίνα, καθιστώντας την αποτροπή λιγότερο αξιόπιστη και πιο ευάλωτη σε πιέσεις και δοκιμές.
Πιθανά σενάρια
Στο τραπέζι βρίσκονται τέσσερις εκδοχές: μια συμφωνία για ενισχυμένη αμερικανική παρουσία χωρίς ζήτημα κυριαρχίας, μια κλιμάκωση δασμών με ευρωπαϊκά αντίμετρα, μια παρατεταμένη γκρίζα κρίση ή, στο ακραίο σενάριο, μια βαθιά ρήξη εμπιστοσύνης που θα υπονόμευε τη βιωσιμότητα του ΝΑΤΟ.
Η Γροιλανδία λειτουργεί περισσότερο ως σύμπτωμα παρά ως αιτία. Αυτό που αναδύεται είναι μια μετατόπιση της αμερικανικής ισχύος από την εγγύηση της τάξης μέσω συμμαχιών στη διαπραγμάτευση μέσω πίεσης. Αν αυτή η λογική παγιωθεί, η Ευρώπη θα βρεθεί αντιμέτωπη με την ανάγκη να επιταχύνει τη στρατηγική της αυτονομία, σε έναν χρόνο που οι κρίσεις εξελίσσονται ταχύτερα απ’ ό,τι μπορούν να χτιστούν νέες ισορροπίες.