Σε μια στρατηγική κίνηση με μακροπρόθεσμες γεωπολιτικές επιπτώσεις προχώρησε η Τεχεράνη, ιδρύοντας την «Αρχή του Περσικού Κόλπου για τα Στενά» (PGSA).
Αν και επιφανειακά ο νέος αυτός οργανισμός θυμίζει απλώς μια γραφειοκρατική υπηρεσία έκδοσης αδειών, στην πραγματικότητα αποτελεί το επιστέγασμα ενός μεθοδικού σχεδίου για τη θεσμοθέτηση ενός αυθαίρετου και εισπρακτικού ελέγχου στο κρισιμότερο θαλάσσιο πέρασμα του παγκόσμιου εμπορίου, μετατρέποντας το κυρίαρχο δικαίωμα ελεύθερης ναυσιπλοΐας σε μια ελεγχόμενη και «τιμολογημένη» διέλευση.
Η γραφειοκρατία ως όπλο εξαναγκασμού
Η PGSA έρχεται να εφαρμόσει στην πράξη το νομοθέτημα που προωθείται στο ιρανικό κοινοβούλιο για την «εδραίωση της κυριαρχίας του Ιράν στα Στενά του Ορμούζ». Το πλαίσιο αυτό προβλέπει την πλήρη απαγόρευση ισραηλινών πλοίων, την έγκριση των διελεύσεων «εχθρικών» κρατών από το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας, την πληρωμή τελών αποκλειστικά σε ιρανικό ριάλ και τη δυνατότητα κατάσχεσης έως και του 20% του φορτίου σε περιπτώσεις μη συμμόρφωσης.
Μέσω μιας εξαντλητικής δήλωσης στοιχείων, η Τεχεράνη αποκτά πρόσβαση σε κρίσιμες εμπορικές πληροφορίες και εφαρμόζει μια πολιτική επιλεκτικής τιμολόγησης. Πλοία με σημαίες της Κίνας ή της Ρωσίας τυγχάνουν ευνοϊκής μεταχείρισης, ενώ οι χώρες του Κόλπου (πλην Σαουδικής Αραβίας και Ομάν) υφίστανται οικονομικό στραγγαλισμό, με τις απώλειες των εσόδων τους να αγγίζουν, σύμφωνα με εκτιμήσεις της Goldman Sachs, τα 700 εκατομμύρια δολάρια ημερησίως.
Αντίθετα με το κανάλι του Σουέζ που λειτουργεί ως πάροχος υπηρεσιών, η PGSA λειτουργεί ως μοχλός πίεσης, όπου το τίμημα ορίζεται με βάση την πολιτική ευθυγράμμιση με το Ιράν.
Η παγίδα της φθοράς για την Ουάσιγκτον
Η κίνηση αυτή εγκλωβίζει τις ΗΠΑ σε έναν ιδιότυπο «αιώνιο πόλεμο» (forever war) φθοράς. Η στρατηγική αποτροπής του αμερικανικού Πέμπτου Στόλου έχει σχεδιαστεί για να αντιμετωπίσει ένα πιθανό «κλείσιμο» των Στενών. Όμως, το Ιράν δεν επιθυμεί το κλείσιμο, αλλά τη ροή των πλοίων υπό τους δικούς του οικονομικούς όρους.
Αυτό αναγκάζει τις αμερικανικές δυνάμεις σε μια διαρκή, κοστοβόρα παρουσία (συνοδεία πλοίων, ανάλωση πυρομαχικών και ωρών πτήσης) που προκαλεί υλική και λογιστική φθορά, χωρίς κανένα terminal end-state ή πολιτικό όφελος. Παράλληλα, η Τεχεράνη εκμεταλλεύεται τις πολιτικές δεσμεύσεις της κυβέρνησης Τραμπ κατά των ανοιχτών στρατιωτικών μετώπων.
Γνωρίζοντας ότι μια χερσαία κλιμάκωση είναι αποκλεισμένη από την αμερικανική εσωτερική πολιτική σκηνή, το Ιράν κινείται με ασφάλεια ακριβώς κάτω από το όριο που θα προκαλούσε μια δυναμική στρατιωτική απάντηση των ΗΠΑ.
Η ανατροπή της περιφερειακής αρχιτεκτονικής
Η επιβολή του ιρανικού ελέγχου κλονίζει τη στάση των μικρότερων μοναρχιών του Κόλπου (Κατάρ, Μπαχρέιν, Κουβέιτ, ΗΑΕ), οι οποίες μέχρι σήμερα απέφευγαν να επιλέξουν στρατόπεδο μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι η κατάσταση αυτή μετατοπίζει το κέντρο βάρους της ασφάλειας από τα διμερή κανάλια που διατηρούσε η Ουάσιγκτον με αυτές τις χώρες, σε έναν άξονα συνδιαχείρισης μεταξύ Ριάντ και Τεχεράνης.
Η συμφωνία Σαουδικής Αραβίας-Ιράν του 2023 αποδεικνύεται το θεμέλιο μιας νέας τάξης πραγμάτων, όπου το Ιράν καθορίζει τους στρατηγικούς όρους και η Σαουδική Αραβία παρέχει το διπλωματικό προπέτασμα για να γίνουν αυτοί αποδεκτοί από την περιοχή. Οι αμερικανικές βάσεις παραμένουν τυπικά στη θέση τους, αλλά η στρατηγική τους επιρροή παρακάμπτεται.
Οι επόμενες προκλήσεις
Παρά το γεγονός ότι η τρέχουσα εμπορική κίνηση στα Στενά έχει παγώσει (με μόλις 40 διελεύσεις ημερησίως έναντι των 120 προπολεμικά), η PGSA έχει ήδη εδραιωθεί ως νομικό και θεσμικό τετελεσμένο, έτοιμο να ενεργοποιηθεί πλήρως ανά πάσα στιγμή. Το επικίνδυνο αυτό δεδικασμένο ενδέχεται να αποτελέσει οδηγό και για άλλα παγκόσμια γεωγραφικά στενά (όπως ο Βόσπορος, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ ή η Μάλακα).
Ωστόσο, η βιωσιμότητα του ιρανικού σχεδίου αναμένεται να κριθεί άμεσα. Από τη μία πλευρά, η αποστολή της γαλλοβρετανικής ναυτικής δύναμης, με αιχμή του δόρατος το αεροπλανοφόρο Charles de Gaulle, επιχειρεί να αποκαταστήσει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα, αρνούμενη να δεχθεί μονομερή διόδια.
Από την άλλη, το ίδιο το ιρανικό καθεστώς αντιμετωπίζει εσωτερική αστάθεια, καθώς η επιβίωση του νέου Ανώτατου Ηγέτη, Μοτζταμπά Χαμενεΐ (μετά τη δολοφονία του πατέρα του τον Μάρτιο), δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί δημόσια. Η durability της PGSA θα κριθεί στους επόμενους μήνες, μέσα από τη σύγκρουση της ιρανικής γεωγραφικής ισχύος με την ευρωπαϊκή στρατιωτική απάντηση και το διπλωματικό παζάρι των ΗΠΑ.