Η επιχείρηση που οδήγησε στη σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλα Νικολάς Μαδούρο και στην ανάδειξη νέας πολιτικής ηγεσίας προβάλλεται από την κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ ως παράδειγμα «στοχευμένης» αλλαγής καθεστώτος. Ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος έχει αφήσει να εννοηθεί ότι θα επιθυμούσε μια παρόμοια εξέλιξη και στο Ιράν.
Σύμφωνα με τον Τραμπ, η ανάδειξη μιας νέας ηγεσίας στην Τεχεράνη θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια πιο λειτουργική σχέση με την Ουάσιγκτον, με συμφωνίες αντίστοιχες με εκείνες που επετεύχθησαν στο Καράκας με την Ντέλσι Ροντρίγκες. Ωστόσο, αναλυτές επισημαίνουν ότι η σύγκριση αγνοεί μια κρίσιμη παράμετρο: το ιρανικό πολιτικό σύστημα διαφέρει ριζικά από το μοντέλο εξουσίας της Βενεζουέλας.
Ένα σύστημα εξουσίας με πολλούς πυλώνες
Η απομάκρυνση του Μαδούρο αφορούσε κυρίως την αποδυνάμωση ενός σχετικά προσωποκεντρικού καθεστώτος. Στην περίπτωση του Ιράν, όμως, η εξουσία δεν συγκεντρώνεται αποκλειστικά σε ένα πρόσωπο. Η πολιτική δομή της Ισλαμικής Δημοκρατίας βασίζεται σε ένα πλέγμα θεσμών και μηχανισμών ισχύος, στους οποίους περιλαμβάνονται οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης, οι υπηρεσίες ασφαλείας, παραστρατιωτικές οργανώσεις και ένα ισχυρό ιδεολογικό κράτος που έχει διαμορφωθεί εδώ και σχεδόν πέντε δεκαετίες.
Ακόμη και η εξόντωση του ανώτατου ηγέτη, του Αλί Χαμενεΐ, δεν θα σήμαινε κατ’ ανάγκη την κατάρρευση του συστήματος. Αντίθετα, η εμπειρία από επαναστατικά καθεστώτα δείχνει ότι συχνά γίνονται πιο σκληρά όταν θεωρούν ότι απειλείται η επιβίωσή τους.
Η πολυπλοκότητα μιας χώρας 90 εκατομμυρίων
Ένας ακόμη παράγοντας που περιπλέκει την κατάσταση είναι το μέγεθος και η κοινωνική σύνθεση του Ιράν. Με πληθυσμό περίπου 90 εκατομμυρίων, η χώρα αποτελεί ένα σύνθετο εθνοτικό μωσαϊκό, όπου περίπου το 40% των κατοίκων ανήκει σε μειονότητες όπως Αζέροι, Κούρδοι, Άραβες, Λούροι και Βαλούχοι.
Ο Τραμπ έχει αφήσει να εννοηθεί ότι οι Κούρδοι θα μπορούσαν να διαδραματίσουν ρόλο σε μια πιθανή ανατροπή του καθεστώτος μέσω χερσαίων κινήσεων. Ωστόσο, σε ένα σενάριο γενικευμένης αποσταθεροποίησης, αυτό το πολυεθνοτικό μωσαϊκό θα μπορούσε να εξελιχθεί σε πεδίο εθνοτικών συγκρούσεων ή αποσχιστικών κινημάτων, με άμεσες επιπτώσεις σε γειτονικές χώρες όπως η Τουρκία, το Αζερμπαϊτζάν και το Ιράκ.
Το μάθημα της Μέσης Ανατολής
Πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι η βασική αυταπάτη πίσω από τα σενάρια για την «επόμενη μέρα» στο Ιράν είναι η πεποίθηση ότι η αλλαγή ηγεσίας μπορεί να ελεγχθεί από το εξωτερικό. Σε αντίθεση με τη Βενεζουέλα, όπου η χώρα βρισκόταν σε βαθιά οικονομική κρίση και διεθνή απομόνωση, το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικές στρατιωτικές και γεωπολιτικές δυνατότητες.
Παράλληλα, έχει την ικανότητα να μετατρέψει μια εσωτερική κρίση σε περιφερειακή αναταραχή. Η εμπειρία από τη Λιβύη, τη Συρία και το Ιράκ δείχνει πόσο δύσκολο είναι να ελεγχθεί η κατάσταση μετά την κατάρρευση μιας ισχυρής κρατικής δομής.
Για πολλούς αναλυτές, η ιδέα ότι μπορεί απλώς να βρεθεί «μια Ντέλσι για την Τεχεράνη» μοιάζει περισσότερο με πολιτικό σύνθημα παρά με ρεαλιστική στρατηγική. Γιατί, όπως σημειώνουν, όσο ελκυστικό κι αν φαίνεται το παράδειγμα της Βενεζουέλας στην Ουάσιγκτον, η πραγματικότητα είναι σαφής: το Ιράν δεν είναι Βενεζουέλα. Και η Μέση Ανατολή σπάνια επιτρέπει απλές λύσεις.