Σε νέα φάση πολιτικής και θεσμικής κρίσης εισέρχεται η Πολωνία, καθώς η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τουσκ κλιμακώνει την αντιπαράθεσή της με τον πρόεδρο Κάρολ Ναβρότσκι και την εθνικιστική αντιπολίτευση για τον έλεγχο του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Η ανάπτυξη αστυνομικών δυνάμεων στο δικαστήριο και η αναστολή των καθηκόντων της ηγεσίας του έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις, ενώ η σύγκρουση απειλεί να επεκταθεί στην κεντρική τράπεζα, εντείνοντας την ανησυχία για τη θεσμική και οικονομική σταθερότητα της χώρας.
Έναν χρόνο πριν από τις βουλευτικές εκλογές του φθινοπώρου του 2027, ο Πολωνός πρωθυπουργός εμφανίζεται αποφασισμένος να προχωρήσει στην αναμόρφωση των θεσμών, παρά τις αντιδράσεις της αντιπολίτευσης και τα εμπόδια που θέτει ο πρόεδρος της χώρας.
Στο επίκεντρο βρίσκεται η απόφαση της κυβέρνησης να αναπτύξει αστυνομικές δυνάμεις για την προστασία του Συνταγματικού Δικαστηρίου και να αναστείλει από τα καθήκοντά τους τον πρόεδρό του, Μπόγκνταν Σβιέτσκοφσκι, και τον αναπληρωτή του.
Οι δύο αξιωματούχοι είχαν διοριστεί με την υποστήριξη του κόμματος Νόμος και Δικαιοσύνη, το οποίο κυβέρνησε την Πολωνία επί οκτώ χρόνια πριν από την επιστροφή του Τουσκ στην εξουσία το 2023.
Η κυβέρνηση παρουσιάζει τις παρεμβάσεις της ως αναγκαίες για την αποκατάσταση του κράτους δικαίου, ενώ η αντιπολίτευση αμφισβητεί τη νομιμότητα των ενεργειών της.
Τουσκ: «Σε ορισμένα ζητήματα δεν μπορεί να υπάρξει συμβιβασμός»
Η κλιμάκωση της αντιπαράθεσης αποτυπώθηκε στο τηλεοπτικό διάγγελμα του Ντόναλντ Τουσκ το βράδυ του Σαββάτου.
«Περιμέναμε πάρα πολύ καιρό για να εκφοβιστούμε και να κάνουμε τώρα πίσω», δήλωσε ο πρωθυπουργός, ξεκαθαρίζοντας ότι δεν πρόκειται να εγκαταλείψει την προσπάθεια αναμόρφωσης του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
«Σε ορισμένα ζητήματα δεν μπορεί να υπάρξει συμβιβασμός», πρόσθεσε.
Η σκληρή στάση του Τουσκ συνδέεται και με την πίεση που δέχεται να υλοποιήσει τις προεκλογικές δεσμεύσεις του 2023. Σημαντικό μέρος των νομοθετικών πρωτοβουλιών της κυβέρνησής του έχει συναντήσει την αντίσταση του προέδρου Κάρολ Ναβρότσκι, ο οποίος υποστηρίζεται από την εθνικιστική αντιπολίτευση.
Με τις επόμενες εκλογές να πλησιάζουν και την ακροδεξιά να ενισχύει την παρουσία της, η σύγκρουση αποκτά ολοένα μεγαλύτερη πολιτική σημασία.
Στο επίκεντρο και ο διοικητής της κεντρικής τράπεζας
Η αντιπαράθεση ενδέχεται να επεκταθεί σύντομα στην Εθνική Τράπεζα της Πολωνίας, καθώς η κυβέρνηση εξετάζει την αναστολή των καθηκόντων του διοικητή της, Άνταμ Γκλαπίνσκι.
Κοινοβουλευτική έρευνα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο Γκλαπίνσκι εξυπηρετούσε τα πολιτικά συμφέροντα της προηγούμενης κυβέρνησης ενόψει των τελευταίων βουλευτικών εκλογών.
Ο ίδιος απορρίπτει τις κατηγορίες και αρνείται ότι έχει διαπράξει οποιαδήποτε παρανομία.
Οι βουλευτές ενδέχεται να ψηφίσουν ακόμη και εντός Νοεμβρίου για την αναστολή των καθηκόντων του, εξέλιξη που θα μπορούσε να προκαλέσει νέα θεσμική σύγκρουση.
Ο Γκλαπίνσκι έχει ήδη προειδοποιήσει ότι δεν θα αναγνωρίσει μια τέτοια απόφαση, επικαλούμενος απόφαση ανώτατου δικαστηρίου, σύμφωνα με την οποία η αναστολή του δεν επιτρέπεται βάσει των ισχυόντων κοινοβουλευτικών κανόνων.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η διαμάχη για τους δικαστικούς διορισμούς
Η σύγκρουση για το Συνταγματικό Δικαστήριο έχει τις ρίζες της στην περίοδο διακυβέρνησης του κόμματος Νόμος και Δικαιοσύνη, όταν τοποθετήθηκαν στο δικαστήριο πρόσωπα που υποστηρίζονταν από την τότε κυβερνητική πλειοψηφία.
Η ανεξαρτησία της πολωνικής Δικαιοσύνης είχε αποτελέσει αντικείμενο έντονης αντιπαράθεσης με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς.
Το 2021, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είχε κρίνει ότι το πολωνικό Συνταγματικό Δικαστήριο δεν πληρούσε τις απαιτήσεις ανεξαρτησίας και αμεροληψίας κατά την έκδοση των αποφάσεών του.
Στη σημερινή αντιπαράθεση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ουσιαστικά ταχθεί υπέρ της κυβερνητικής θέσης. Εκπρόσωπός της επισήμανε το Σάββατο ότι η αρμοδιότητα διορισμού νέων δικαστών ανήκει στο κοινοβούλιο.
Από την πλευρά του, ο πρόεδρος Ναβρότσκι έχει επιχειρήσει να καθυστερήσει τη διαδικασία, επικαλούμενος προβλήματα στην επιλογή των νέων μελών του δικαστηρίου.
Η διαφωνία αυτή έχει οδηγήσει σε παρατεταμένη θεσμική παράλυση, καθώς ορισμένοι δικαστικοί διορισμοί δεν αναγνωρίζονται από την ηγεσία του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
Παράλληλα, ο πρόεδρος της Δημοκρατίας αρνείται να δεχθεί τους όρκους των νέων δικαστών, υποστηρίζοντας ότι η συγκεκριμένη διαδικασία αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τη νόμιμη ανάληψη των καθηκόντων τους.
Επεισόδια και συλλήψεις έξω από το Συνταγματικό Δικαστήριο
Η πολιτική αντιπαράθεση έχει ήδη μεταφερθεί στους δρόμους, με διαδηλώσεις και επεισόδια γύρω από το κτήριο του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
Το Σαββατοκύριακο, η αστυνομία συνέλαβε τέσσερα άτομα. Τρεις από τους συλληφθέντες φέρονται να επιχείρησαν να εισέλθουν στον χώρο του δικαστηρίου σκαρφαλώνοντας στον φράχτη.
Παράλληλα, βίντεο που δημοσιοποιήθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης φέρεται να καταγράφει τον πρόεδρο Ναβρότσκι να επιχειρεί να εισέλθει στο κτήριο μετά τα μεσάνυχτα του Σαββάτου, παρά την παρουσία ομάδας δικαστών που προσπάθησαν να εμποδίσουν την είσοδό του.
Ο Ντόναλντ Τουσκ υποστήριξε ότι οι δικαστές δέχθηκαν επίθεση, εντείνοντας περαιτέρω την αντιπαράθεση με την προεδρία.
Ανησυχία για το ζλότι, το έλλειμμα και τις επενδύσεις
Η θεσμική κρίση προκαλεί προβληματισμό και στις χρηματοπιστωτικές αγορές, σε μια περίοδο κατά την οποία η πολωνική οικονομία καταγράφει υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης και πλησιάζει την πρώτη εικοσάδα των μεγαλύτερων οικονομιών παγκοσμίως.
Παρά τη δυναμική αυτή, η χώρα αντιμετωπίζει σημαντικές δημοσιονομικές πιέσεις, με το έλλειμμα να αναμένεται να διαμορφωθεί φέτος κοντά στο 7% του ΑΕΠ, ένα από τα υψηλότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το πρωί της Δευτέρας, το πολωνικό ζλότι υποχώρησε κατά 0,3% έναντι του ευρώ, φτάνοντας σε χαμηλό τριετίας, ενώ οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων παρέμειναν σχεδόν αμετάβλητες.
Οικονομολόγοι της Erste Bank Polska προειδοποίησαν ότι η σύγκρουση για το Συνταγματικό Δικαστήριο ενδέχεται να ενισχύσει την ανησυχία των ξένων επενδυτών για τη θεσμική σταθερότητα της χώρας.
Όπως επισήμαναν, η συγκεκριμένη αντιπαράθεση προστίθεται στην ήδη ανεπίλυτη διαμάχη για τη διοίκηση της κεντρικής τράπεζας.
Τον Σεπτέμβριο, ο οίκος Moody’s υποβάθμισε την πιστοληπτική αξιολόγηση της Πολωνίας για πρώτη φορά μέσα σε μία δεκαετία, επικαλούμενος τη συνεχιζόμενη σύγκρουση μεταξύ κυβέρνησης και προεδρίας.
Ο Κάρολ Ναβρότσκι, πρώην πυγμάχος, διαθέτει την υποστήριξη του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.
Την Παρασκευή αναμένεται νέα αξιολόγηση της πολωνικής οικονομίας από τον οίκο S&P.
Διαφωνίες και μέσα στον κυβερνητικό συνασπισμό
Παρά την αποφασιστικότητα του Τουσκ, η κυβερνητική συμμαχία δεν εμφανίζεται απολύτως ενωμένη ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης της κρίσης.
Οι επικεφαλής δύο κομμάτων του τετρακομματικού συνασπισμού, του Πολωνικού Αγροτικού Κόμματος και του Πολωνία 2050, συμμετείχαν στις διαβουλεύσεις που συγκάλεσε ο πρόεδρος Ναβρότσκι το Σάββατο.
Αντίθετα, η Πολιτική Πλατφόρμα του Τουσκ και η Αριστερά επέλεξαν να μποϊκοτάρουν τη συνάντηση.
Ο υπουργός Άμυνας και επικεφαλής του Πολωνικού Αγροτικού Κόμματος, Βουαντίσουαφ Κοσινιάκ-Καμίς, τάχθηκε υπέρ μιας «συνταγματικής επανεκκίνησης», την οποία χαρακτήρισε ως τη μοναδική ευκαιρία για τη σταδιακή αποκατάσταση της ομαλότητας γύρω από το Συνταγματικό Δικαστήριο.
Από την πλευρά της προεδρίας, ο επικεφαλής σύμβουλος εξωτερικής πολιτικής, Μάρτσιν Πρζιντάτς, υποστήριξε ότι υπάρχουν στελέχη του κυβερνητικού συνασπισμού που αναγνωρίζουν την ανάγκη διαλόγου, παρά την άρνηση του Τουσκ να συμμετάσχει στις διαβουλεύσεις.
«Είναι σαφές ότι ο συνασπισμός του δεν είναι ενιαίος σε αυτό το ζήτημα», δήλωσε στο Bloomberg.
Πολιτικό στοίχημα ενόψει των εκλογών του 2027
Η αντιπαράθεση εξελίσσεται σε κρίσιμη δοκιμασία για τον Ντόναλντ Τουσκ, ο οποίος επιδιώκει να αποκαταστήσει τη λειτουργία των θεσμών σύμφωνα με τις δεσμεύσεις της κυβέρνησής του, χωρίς όμως να διαθέτει την υποστήριξη του προέδρου της χώρας.
Ταυτόχρονα, οι διαφωνίες μεταξύ των κυβερνητικών εταίρων και οι πιθανές οικονομικές επιπτώσεις περιορίζουν τα περιθώρια κινήσεών του.
Η έκβαση της κρίσης παρακολουθείται στενά και από την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς η πολιτική σταθερότητα της Πολωνίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο ενίσχυσης ακροδεξιών πολιτικών δυνάμεων σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες.
Με τις βουλευτικές εκλογές του 2027 να πλησιάζουν, η σύγκρουση για το Συνταγματικό Δικαστήριο δεν αφορά πλέον μόνο τους δικαστικούς διορισμούς. Έχει μετατραπεί σε ευρύτερη αναμέτρηση για την πολιτική κατεύθυνση της Πολωνίας, τις ισορροπίες μεταξύ κυβέρνησης και προεδρίας και την ικανότητα του κυβερνητικού συνασπισμού να διατηρήσει τη συνοχή του.