Δέλτα του Ινδού Ποταμού, φθινόπωρο του 325 π.Χ. Ο Μέγας Αλέξανδρος ετοιμάζεται για το ταξίδι της επιστροφής, καθώς οι στρατιώτες του, εξαντλημένοι από τις εκστρατείες, έχουν αρνηθεί να συνεχίσουν. Και ενώ ο Μακεδόνας βασιλιάς αποφασίζει ότι ένα κομμάτι του στρατού θα τον ακολουθήσει πεζή, μέσα από την έρημο της Αραχωσίας (το σημερινό νότιο Αφγανιστάν), στέλνει ένα άλλο από τη θαλάσσια οδό. Χτίζει στόλο στον ποταμό Υδάσπη και αναθέτει στον Κρητικό ναύαρχο Νέαρχο να οδηγήσει τα πλοία παράλληλα με τις νότιες ακτές της Ασίας, με τελικό προορισμό το Δέλτα του Τίγρη και του Ευφράτη, στον μυχό του Περσικού Κόλπου. Το στράτευμα αντιμετωπίζει ασύλληπτες κακουχίες, αλλά και ο στόλος συναντά κακοκαιρίες, μέχρι που στον σημερινό Κόλπο του Ομάν και στα Στενά του Ορμούζ η θάλασσα ηρεμεί. Ο Νέαρχος κρατά και κάτι σαν ημερολόγιο καταστρώματος, με στόχο να το παραδώσει στον Αλέξανδρο, το οποίο όμως δεν σώζεται πια. Προλαβαίνουν πάντως να το διαβάσουν ο Στράβωνας, ο Ερατοσθένης, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και βέβαια ο Αρριανός, που θα εντάξει ορισμένες πληροφορίες του στην «Αλεξάνδρου Ανάβασις», δίνοντας στο συγκεκριμένο κεφάλαιο το όνομα «Ινδική».
«Ο σκοπός της εκστρατείας και του διαχωρισμού του στρατεύματος είναι διττός, καθώς ο Αλέξανδρος δεν γνωρίζει τι βρίσκεται νοτιότερα της πορείας του και θέλει κατ’ αρχήν να καλύψει τα νώτα του στρατού του», λέει ο αρχαιολόγος Παναγιώτης Ιωσήφ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Radboud της Ολλανδίας και επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. «Το ακόμη σημαντικότερο όμως», συνεχίζει, «είναι ότι επειδή ο Αλέξανδρος έχει αίσθηση της γεωγραφίας, θέλει να εξασφαλίσει ότι το εμπόριο μεταξύ των νέων περιοχών που έχει κατακτήσει στην Ινδία, θα διεξάγεται ομαλά με τον Περσικό Κόλπο, μέσω του περάσματος που ξέρουμε ως Στενά του Ορμούζ και εν συνεχεία με τη Μεσοποταμία και τη Μεσόγειο. Θέλει επίσης να συγκεντρώσει πληροφορίες για τη γεωγραφία και για τον φυσικό πλούτο της περιοχής, γιατί απώτερος στόχος είναι η ένταξή της στο αυτοκρατορικό σύστημα που έχει εγκαθιδρύσει. Μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στην κρίσιμη στιγμή που η Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία των Περσών μεταβάλλεται σε Μακεδονική Αυτοκρατορία», τονίζει ο κ. Ιωσήφ.
Οι κάτοικοι των περιοχών
«Το σχέδιο ήταν να χαρτογραφήσουν την “κοιλιά” της Ασίας, τις ακτογραμμές του Ινδικού Ωκεανού, ώστε αφενός να καταλάβουν ποια λιμάνια και ποιοι φυσικοί όρμοι θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν ως εμπορικοί ή ναυτικοί σταθμοί και αφετέρου να διαπιστώσουν ποιοι πληθυσμοί κατοικούσαν σε εκείνα τα μέρη, αν ήταν φιλοπόλεμοι ή διαχειρίσιμοι πολιτισμικά, εμπορικά κ.λπ. Και έτσι ξεκίνησαν το ταξίδι», λέει ο Βασίλης Λιοτσάκης, επίκουρος καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Το οποίο ταξίδι, βέβαια, δεν γινόταν για πρώτη φορά: είχε προηγηθεί ο Σκύλαξ ο Καρυανδεύς, τον οποίο είχε στείλει ο Δαρείος ο Α΄ να ερευνήσει εκείνες τις περιοχές. Ο Σκύλαξ κράτησε κι εκείνος μαρτυρία, που επίσης δεν σώθηκε, αν και δεν αποκλείεται ο Αλέξανδρος και ο Νέαρχος να είχαν γνώση αυτής της πρωτογενούς πηγής, λέει ο Παναγιώτης Ιωσήφ. «Είναι σαφές ότι η Περσική Αυτοκρατορία χρησιμοποιούσε ένα τμήμα αυτής της οδού. Δεν πήγαιναν σε άγνωστα νερά. Αυτό που αλλάζει, είναι ότι ο Αλέξανδρος και ο Νέαρχος αναζητούν και άλλα πράγματα. Περίπου όπως στην αιγυπτιακή εκστρατεία του Ναπολέοντα, ο οποίος είχε αναθέσει σε “σοφούς” της εποχής να συγκεντρώσουν πληροφορίες για την ιστορία της περιοχής, τον φυσικό ορυκτό πλούτο κ.ά.», σημειώνει ο κ. Ιωσήφ. «Αυτό που κάνει ο Αλέξανδρος», συνεχίζει, «έχει προηγούμενο. Εκείνος όμως προσπαθεί –και αυτό έχει σημασία αν κάνουμε μια σύνδεση με τη σημερινή κατάσταση– να εντάξει τον έλεγχο της περιοχής σε ένα αυτοκρατορικό μοντέλο».
«Επειδή ο Αλέξανδρος είχε αίσθηση της γεωγραφίας, ήθελε να εξασφαλίσει ότι το εμπόριο μεταξύ των νέων περιοχών που έχει κατακτήσει στην Ινδία θα διεξαγόταν ομαλά». Παναγιώτης Ιωσήφ Αρχαιολόγος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Radboud της Ολλανδίας
Ο Αρριανός δεν ξεκαθαρίζει αν μετά τα Στενά του Ορμούζ ο στόλος του Νεάρχου ακολούθησε τη βόρεια ακτογραμμή του Περσικού Κόλπου ή τη νότια. Ο ίδιος ο επίμαχος πορθμός δεν αναφέρεται καν με κάποιο συγκεκριμένο όνομα – οι πηγές τον αναφέρουν ως «Χαρμοζεία» ή «Αρμοζεία», αν και όπως λέει ο Παναγιώτης Ιωσήφ το όνομα αποτελεί μάλλον παραφθορά της λέξης «όρμος» και ενδέχεται να αφορά άλλο σημείο. Oσο για τον στόλο του Νεάρχου, ο Βασίλης Λιοτσάκης αναφέρει ότι σύμφωνα με αναφορές αριθμούσε περίπου 1.800 πλοία, εκ των οποίων τα περισσότερα ήταν μικρά μεταφορικά, παρά πολεμικά, π.χ. τριήρεις. «Αλλά όταν βγήκε στη θάλασσα το φθινόπωρο του 325, λογικά θα διάλεξε τα πιο μεγάλα και γερά πλοία που θα άντεχαν στις κακοκαιρίες του Ινδικού Ωκεανού», εκτιμά ο καθηγητής.
Τι θα λέγαμε όμως ότι κέρδισαν ο Αλέξανδρος και οι επόμενες γενιές από τον περίπλου που πραγματοποίησε ο Νέαρχος και ολοκληρώθηκε τον Ιανουάριο του 324 π.Χ.; Ο κ. Λιοτσάκης υπενθυμίζει ότι ο Μακεδόνας βασιλιάς δεν πρόλαβε να υλοποιήσει όσα οραματίστηκε για τη συγκεκριμένη περιοχή, λόγω του θανάτου του ενάμιση χρόνο μετά τον περίπλου. Οι διάδοχοί του, υποστηρίζει ο καθηγητής, δεν ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα να ανοίξουν αυτούς τους εμπορικούς δρόμους, ενώ και οι Ρωμαίοι, αργότερα, αξιοποίησαν τους υπάρχοντες. «Είναι χαρακτηριστικό», λέει ο κ. Λιοτσάκης, «ότι αυτοί που για πρώτη φορά, έπειτα από αιώνες, επιχειρούν να αξιοποιήσουν αυτές τις υδάτινες περιοχές, είναι οι Βρετανοί, οι οποίοι έχουν ως βασική πηγή την “Ινδική” του Αρριανού. Από τον Νέαρχο, μέχρι τους Βρετανούς, δεν μεσολάβησε άλλο κείμενο για εκείνα τα μέρη και αυτό από μόνο του κάτι δείχνει».
«Το σχέδιο ήταν να χαρτογραφήσουν την “κοιλιά” της Ασίας, ώστε να καταλάβουν ποια λιμάνια και ποιοι φυσικοί όρμοι θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν». Βασίλης Λιοτσάκη, Επίκ. καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου
Από τη μεριά του, ο Παναγιώτης Ιωσήφ επισημαίνει ότι μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, οι διάδοχοί του, οι Σελευκίδες, οχύρωσαν κάποιες θέσεις στην αραβική πλευρά και στον μυχό του Περσικού Κόλπου, όπως π.χ. την αρχαία Τύλο (το σημερινό Μπαχρέιν) και την Iκαρο (τη σημερινή Φαϊλάκα), επειδή αντιλήφθηκαν τη σημασία τους για το πέρασμα στον Ινδικό Ωκεανό. «Επομένως, η εκστρατεία του Νεάρχου πρέπει να κριθεί επιτυχημένη, γιατί άνοιξε τον δρόμο μεταξύ της Μεσοποταμίας και της Αραβικής Χερσονήσου από τη μια και του Ινδικού Ωκεανού από την άλλη», επισημαίνει ο αρχαιολόγος και προσθέτει ότι «η παρακαταθήκη της εκστρατείας είναι η έναρξη της μακροχρόνιας εμπορικής οδού μεταξύ Ινδικού Ωκεανού και Περσικού Κόλπου, ουσιαστικά δηλαδή της θαλάσσιας οδού αυτού που αργότερα θα γίνει ο Δρόμος του Μεταξιού».
Εξίσου σημαντική, συνεχίζει ο κ. Ιωσήφ, είναι και η ένταξη του Περσικού Κόλπου και της Αραβικής Χερσονήσου σε έναν «κοινό πολιτιστικό χώρο», σε μια ζώνη με κοινές αρχές. «Η οποία έχει σημασία», καταλήγει, «γιατί εκεί θα κυριαρχήσουν οι Σασσανίδες, δηλαδή οι Πέρσες που γνωρίζουμε ως εχθρούς της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Εν συνεχεία, αυτές είναι οι πρώτες περιοχές στις οποίες θα επεκταθεί το Ισλάμ. Το Ισλάμ θα πατήσει ουσιαστικά σε δομές που άνοιξε η εκστρατεία του Νεάρχου και θα τις ενοποιήσει εμπορικά, πολιτισμικά και εντέλει πολιτικά».
Πηγή: Καθημερινή