Οι Βρυξέλλες βρίσκονται αντιμέτωπες με μια βαθιά αναδιάταξη του γεωπολιτικού τοπίου, καθώς οι κινήσεις του Ντόναλντ Τραμπ – από την επιχείρηση σύλληψης του Νικολάς Μαδούρο, μέχρι την αμφισβήτηση του ΝΑΤΟ και τις απειλές για τη Γροιλανδία – έχουν προκαλέσει έντονη ανησυχία στην ηγεσία της Ευρωπαϊκή Ένωση και ανοιχτό προβληματισμό για τη νέα στάση των Ηνωμένες Πολιτείες στη διεθνή σκηνή.
«Δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο», φέρεται να δήλωσε ο Τραμπ σε συνέντευξή του στους New York Times. Όπως σημειώνει σε ανάλυσή του το Politico, η προσέγγιση αυτή συνιστά υπαρξιακή απειλή όχι μόνο για τις διεθνείς συμφωνίες – όπως η Συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα – αλλά και για την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία έχει οικοδομηθεί ως ο κατεξοχήν παγκόσμιος «παραγωγός κανόνων».
Κάθε χρόνο, η ΕΕ εκδίδει περισσότερα από 2.000 κανονιστικά και νομικά κείμενα – οδηγίες, κανονισμούς και πράξεις – που ρυθμίζουν την οικονομική και κοινωνική ζωή των 27 κρατών-μελών. Σε έναν κόσμο όπου η ισχύς υπερισχύει των κανόνων και το κράτος δικαίου αμφισβητείται ανοιχτά, η θεσμική αυτή μηχανή κινδυνεύει να καταστεί ένα αναχρονιστικό απομεινάρι.
Η πρώτη εβδομάδα του 2026 κατέδειξε, σύμφωνα με Ευρωπαίους διπλωμάτες, την αδυναμία της ευρωπαϊκής ηγεσίας να απαντήσει συντεταγμένα σε έναν Αμερικανό πρόεδρο που δηλώνει ανοιχτά ότι το μόνο όριο στις αποφάσεις του είναι η προσωπική του αίσθηση «ηθικής».
«Πρόκειται για μια εξαιρετικά κρίσιμη στιγμή», δήλωσε ανώτερος Ευρωπαίος διπλωμάτης, μιλώντας υπό καθεστώς ανωνυμίας. «Υπήρχε η τάση σε ευρωπαϊκά μέσα να χλευάζουν τον Τραμπ και το επιτελείο του, παρουσιάζοντάς τους ως ανόητους ή επικίνδυνους. Αυτό είναι λάθος. Είναι ιδιαίτερα ικανοί».
Όπως σημείωσε ο ίδιος, η αποστολή της αμερικανικής κυβέρνησης είναι ξεκάθαρη: η προώθηση των συμφερόντων των ΗΠΑ, ακόμη και αν αυτό συνεπάγεται απειλές, εκφοβισμό ή ρήξη με παραδοσιακούς συμμάχους. «Ο Λευκός Οίκος δεν ενδιαφέρεται να είναι “καλός σύμμαχος” της Ευρώπης», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Το αγκάθι της Ουκρανίας
Έναν χρόνο μετά την έναρξη της δεύτερης θητείας Τραμπ, οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν έχουν πραγματοποιήσει καμία ουσιαστική, στρατηγικού βάθους συζήτηση για το ενδεχόμενο απομάκρυνσης των ΗΠΑ από την Ευρώπη. «Αυτό δεν έχει γίνει λόγω της Ουκρανίας», παραδέχθηκε ο ίδιος διπλωμάτης.
Παρά τις επαναλαμβανόμενες διακηρύξεις περί «στρατηγικής αυτονομίας», η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται από το ΝΑΤΟ για την ασφάλειά της και από τις Ηνωμένες Πολιτείες για την επίτευξη οποιασδήποτε βιώσιμης εκεχειρίας στην Ουκρανία.
Η πρόσφατη συνάντηση της λεγόμενης «Συμμαχίας των Προθύμων» έφερε τους συμμάχους του Κιέβου πιο κοντά σε ένα σενάριο όπου οι ΗΠΑ θα παρείχαν εγγυήσεις ασφαλείας για μια ειρηνευτική συμφωνία. Ωστόσο, η κοινή δήλωση που υπεγράφη από περισσότερες από 30 κυβερνήσεις δεν περιείχε σαφείς δεσμεύσεις της Ουάσινγκτον ούτε έφερε την υπογραφή εκπροσώπων του Τραμπ.
Η συγκυρία παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη, καθώς η Ρωσία δεν έχει ακόμη προσχωρήσει στη διαδικασία, ενώ οποιαδήποτε ρήξη με τον Τραμπ θεωρείται ιδιαίτερα ριψοκίνδυνη για τους Ευρωπαίους συμμάχους της Ουκρανίας.
Η φωνή Μακρόν και τα όριά της
Από τους ελάχιστους Ευρωπαίους ηγέτες που μίλησαν ανοιχτά για τη νέα πραγματικότητα ήταν ο Εμανουέλ Μακρόν, ο οποίος προειδοποίησε ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν να αναδιαμορφώσουν τον κόσμο σε σφαίρες επιρροής.
«Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποδεσμεύονται σταδιακά από τους διεθνείς κανόνες που οι ίδιες διαμόρφωσαν», δήλωσε στην ετήσια ομιλία του για την εξωτερική πολιτική, καλώντας την Ευρώπη να μην αποδεχθεί έναν «νέο αποικιοκρατισμό».
Ωστόσο, η πολιτική ισχύς του Μακρόν εμφανίζεται μειωμένη. Το γαλλικό κοινοβούλιο βρίσκεται σε παρατεταμένο αδιέξοδο, ενώ η άνοδος της ακροδεξιάς περιορίζει την επιρροή του στις Βρυξέλλες. Πολλοί αξιωματούχοι συμμερίζονται την ανάλυσή του, αλλά αμφισβητούν τη δυνατότητά του να διαμορφώσει εξελίξεις.
Μια Ευρώπη χωρίς ενιαία φωνή
Η αίσθηση περιθωριοποίησης της ΕΕ είναι διάχυτη. Στη Γάζα, η Ένωση – παρά τον ρόλο της ως μεγαλύτερου ανθρωπιστικού δωρητή – δεν φαίνεται να έχει ουσιαστικό λόγο στα μελλοντικά σχήματα διαχείρισης. Στο Ιράν, οι ευρωπαϊκές αντιδράσεις περιορίζονται σε δηλώσεις αρχών.
Οι εσωτερικές διαιρέσεις επιτείνουν το πρόβλημα. Μετά την αμερικανική επιχείρηση κατά του Μαδούρο, εκδόθηκαν τρεις ξεχωριστές δηλώσεις: από την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, τον Αντόνιο Κόστα και την Κάγια Κάλας. Η δήλωση της Κάλας υπογράφηκε τελικά μόνο από 26 κράτη-μέλη, καθώς η Ουγγαρία αρνήθηκε να συνυπογράψει.
«Ο κόσμος δεν βασίζεται πλέον στις ευρωπαϊκές αξίες», δήλωσε ανώτερος διπλωμάτης. «Λειτουργεί με διαφορετικούς όρους. Η Ευρώπη πρέπει να βρει τον δρόμο της».