Οι επαναλαμβανόμενες αναφορές και φιλοδοξίες του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία έχουν επαναφέρει δυναμικά στο προσκήνιο την Αρκτική, μια περιοχή που εδώ και χρόνια βρίσκεται στο επίκεντρο στρατηγικών σχεδιασμών των μεγάλων δυνάμεων. Αν και για δεκαετίες θεωρούνταν γεωπολιτική περιφέρεια περιορισμένου ενδιαφέροντος, οι εξελίξεις της τελευταίας περιόδου την έχουν μετατρέψει σε βασικό πεδίο ανταγωνισμού.
Η Ρωσία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα, με την Ευρώπη να ακολουθεί πιο πρόσφατα, συμμετέχουν πλέον σε ένα σύνθετο «μεγάλο παιχνίδι» στον Αρκτικό Κύκλο. Το λιώσιμο των πάγων, αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής, σε συνδυασμό με την πρόοδο της τεχνολογίας, καθιστά την περιοχή ολοένα και πιο προσβάσιμη τόσο για τη ναυσιπλοΐα όσο και για την εκμετάλλευση των πλούσιων ενεργειακών και ορυκτών της αποθεμάτων.
Οι συνομιλίες μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας για τον πόλεμο στην Ουκρανία δεν περιορίζονται μόνο στο ουκρανικό ζήτημα, αλλά εντάσσονται σε μια ευρύτερη προσπάθεια αναδιαμόρφωσης των διμερών σχέσεων, στην οποία η Αρκτική κατέχει κεντρική θέση. Την ίδια στιγμή, ευρωπαϊκά κράτη συμμετέχουν σε στρατιωτικές αποστολές, όπως η επιχείρηση «Αρκτική Αντοχή», αποστέλλοντας στρατεύματα στη Γροιλανδία, με τη Σουηδία να κάνει λόγο για ανάπτυξη χιλιάδων στρατιωτών από συμμαχικές χώρες.
Η νέα Αρκτική Στρατηγική των ΗΠΑ, που δημοσιεύθηκε το 2024, χαρακτηρίζει την περιοχή κρίσιμη για την ασφάλεια τόσο της Ουάσιγκτον όσο και του ΝΑΤΟ, παρουσιάζοντάς την μάλιστα ως το βόρειο μέτωπο του Ινδο-Ειρηνικού θεάτρου. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το αυξημένο αμερικανικό ενδιαφέρον για τη Γροιλανδία. Τα στρατηγικά θαλάσσια περάσματα, όπως ο Βερίγγειος Πορθμός και η Θάλασσα του Μπάρεντς, αποκτούν νέα σημασία, καθώς η υποχώρηση των πάγων ανοίγει εμπορικές και στρατιωτικές διαδρομές, εντείνοντας τον διεθνή ανταγωνισμό.
Ο ρόλος της Κίνας
Για τις ΗΠΑ, ο βασικός αποσταθεροποιητικός παράγοντας στην Αρκτική είναι η Κίνα. Αν και δεν αποτελεί αρκτικό κράτος, το Πεκίνο έχει εντάξει την περιοχή στον μακροπρόθεσμο στρατηγικό του σχεδιασμό, επιδιώκοντας μεγαλύτερη επιρροή, πρόσβαση σε πόρους και συμμετοχή στη διακυβέρνηση του Απώτατου Βορρά. Η ανάπτυξη σύγχρονων παγοθραυστικών, οι ερευνητικές αποστολές και η δοκιμή μη επανδρωμένων υποβρύχιων συστημάτων καταδεικνύουν τις φιλοδοξίες του.
Παράλληλα, οι κοινές ναυτικές ασκήσεις Κίνας και Ρωσίας στην ευρύτερη περιοχή προκαλούν ανησυχία στη Δύση. Αν και το Πεκίνο προώθησε επενδύσεις μέσω του λεγόμενου «Πολικού Δρόμου του Μεταξιού», ειδικά στη Γροιλανδία, πολλές από αυτές τις πρωτοβουλίες ανακόπηκαν με παρέμβαση της Δανίας.
Το λιώσιμο των πάγων και οι νέοι θαλάσσιοι δρόμοι
Η αυξανόμενη σημασία της Αρκτικής συνδέεται άμεσα με τη βελτίωση της προσβασιμότητάς της. Σύμφωνα με τη NOAA, η περιοχή κατέγραψε πέρυσι τη θερμότερη χρονιά στην ιστορία της. Η υποχώρηση των πάγων επιτρέπει πλέον για μήνες τη ναυσιπλοΐα χωρίς παγοθραυστικά, μειώνοντας δραστικά τους χρόνους μεταφοράς μεταξύ Ασίας, Ευρώπης και Βόρειας Αμερικής. Ενδεικτικά, το ταξίδι Ασία–Ευρώπη περιορίζεται από τις 22 ημέρες μέσω Σουέζ στις περίπου 10 μέσω Αρκτικής.
Στρατιωτικοποίηση και τεχνολογικές προκλήσεις
Η αύξηση της ναυσιπλοΐας συνοδεύεται από νέες απειλές ασφάλειας και εντείνει την ανάγκη στρατιωτικής επιτήρησης, ιδιαίτερα στη Γροιλανδία. Ταυτόχρονα, οι τεχνολογικές εξελίξεις επιτρέπουν την εκμετάλλευση τεράστιων αποθεμάτων υδρογονανθράκων και σπάνιων ορυκτών, ενισχύοντας τα οικονομικά και γεωπολιτικά διακυβεύματα.
Η Αρκτική προσφέρει επίσης στρατηγικά πλεονεκτήματα για δορυφόρους σε πολική τροχιά και συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης πυραυλικών απειλών. Ωστόσο, οι ακραίες συνθήκες καθιστούν τη στρατιωτική παρουσία ιδιαίτερα δαπανηρή και απαιτητική, με περιορισμένες βάσεις, δύσκολο ανεφοδιασμό και αυξημένη εξάρτηση από δορυφορικές επικοινωνίες.
Η ρωσική υπεροχή και η ευρωπαϊκή αναζήτηση ρόλου
Η Ρωσία παραμένει η κυρίαρχη δύναμη στην Αρκτική, έχοντας επαναλειτουργήσει βάσεις και ενισχύσει τον Βόρειο Στόλο της, επιδιώκοντας να ανακτήσει το στρατηγικό βάθος που απώλεσε μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Για τη Μόσχα, η Αρκτική αποτελεί διαχρονικά όχι μόνο αμυντικό σύνορο, αλλά και μοχλό προβολής ισχύος.
Η Ευρώπη, αν και υστερεί σε σχέση με τις άλλες μεγάλες δυνάμεις, επιχειρεί να επαναδραστηριοποιηθεί μέσω του ΝΑΤΟ και των σκανδιναβικών χωρών. Διπλωματικές πηγές τονίζουν ότι, σε μια εποχή επιστροφής των σφαιρών επιρροής, η μόνιμη παρουσία στον Αρκτικό Κύκλο καθίσταται αναγκαία.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Γροιλανδία αναδεικνύεται σε κομβικό σημείο ενός ευρύτερου γεωπολιτικού σχεδίου, με τις φιλοδοξίες της Ουάσιγκτον, τις ανησυχίες της Ευρώπης και την αυξανόμενη παρουσία Ρωσίας και Κίνας να διαμορφώνουν ένα νέο, αβέβαιο σκηνικό στον παγωμένο Βορρά.