Το 1953, ο βρετανός φιλόσοφος Ισάια Μπερλίν δημοσίευσε ένα σύντομο αλλά εξαιρετικά επιδραστικό δοκίμιο με τίτλο «Ο Σκαντζόχοιρος και η Αλεπού». Αντλώντας από έναν αφορισμό του αρχαίου έλληνα ποιητή Αρχίλοχου, ο Μπερλίν πρότεινε έναν απλό αλλά διεισδυτικό τρόπο κατανόησης όχι μόνο των συγγραφέων και των στοχαστών, αλλά ενδεχομένως και της ανθρώπινης συμπεριφοράς γενικότερα.
Σύμφωνα με τη διάκριση αυτή, «η αλεπού γνωρίζει πολλά πράγματα, ενώ ο σκαντζόχοιρος ένα μεγάλο πράγμα». Οι «σκαντζόχοιροι» τείνουν να ερμηνεύουν τον κόσμο μέσα από μία και μόνη κεντρική ιδέα, μια ενιαία αρχή που λειτουργεί ως φίλτρο κατανόησης της πραγματικότητας. Πρόκειται για ανθρώπους που οργανώνουν τη σκέψη, τη δράση και τα συναισθήματά τους γύρω από ένα συνεκτικό σύστημα αξιών ή πεποιθήσεων, στο οποίο ανάγουν κάθε εμπειρία και κάθε επιλογή.
Αντίθετα, οι «αλεπούδες» κινούνται πολυδιάστατα. Επιδιώκουν πολλούς στόχους ταυτόχρονα, συχνά χωρίς σαφή συνοχή μεταξύ τους και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και με εσωτερικές αντιφάσεις. Οι επιλογές τους δεν υπακούουν απαραίτητα σε μια ενιαία ηθική ή ιδεολογική αρχή, αλλά διαμορφώνονται από συγκυρίες, ένστικτα, τακτικούς υπολογισμούς ή προσωπικά κίνητρα.
Δεκαετίες αργότερα, ο ιρανοαμερικανός αναλυτής διεθνών σχέσεων Καρίμ Σαντζαπούρ επανέφερε αυτή τη διάκριση στον σύγχρονο γεωπολιτικό διάλογο, γράφοντας στο Atlantic. Στο πρόσωπο του Ντόναλντ Τραμπ διέκρινε το αρχέτυπο της «αλεπούς»: έναν ηγέτη απρόβλεπτο, ευέλικτο και συχνά αντιφατικό. Όπως σημείωσε, οι υποστηρικτές του Τραμπ μπορεί να εκλαμβάνουν αυτή τη συμπεριφορά ως στρατηγική ευστροφία, ενώ οι επικριτές του ως επικίνδυνη ασυνέπεια. Ωστόσο, και οι δύο πλευρές ίσως συμφωνούν σε έναν χαρακτηρισμό: ότι ο Τραμπ θυμίζει τον «Τζάκσον Πόλοκ της στρατηγικής», έναν πολιτικό που δρα με φαινομενικά χαοτικό τρόπο, αφήνοντας πίσω του ένα μωσαϊκό κινήσεων χωρίς εμφανή δομή.
Ο ίδιος ο Τραμπ, πεπεισμένος ότι αξίζει το Νομπέλ Ειρήνης, φιλοδοξεί να εμφανιστεί ως παγκόσμιος ειρηνοποιός. Στο όραμά του περιλαμβάνονται τόσο ο τερματισμός του πολέμου στην Ουκρανία όσο και μια συνολική συμφωνία με το Ιράν. Μια συμφωνία που δεν θα περιορίζεται στο πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, αλλά θα επεκτείνεται στο βαλλιστικό της οπλοστάσιο, στη στήριξη οργανώσεων όπως η Χαμάς, η Χεζμπολάχ και οι Χούθι, καθώς και στη στάση του ιρανικού καθεστώτος απέναντι στον ίδιο του τον λαό.
Απέναντι σε αυτή την πολυμέτωπη και συχνά αποσπασματική προσέγγιση, ο Σαντζαπούρ τοποθετεί έναν κατεξοχήν «σκαντζόχοιρο»: τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Η τεσσαρακονταετής κυριαρχία του χαρακτηρίζεται από εμμονή σε μία κεντρική ιδέα: την «αντίσταση». Αντίσταση απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες, απέναντι στο Ισραήλ και, ολοένα και περισσότερο, απέναντι σε μεγάλα τμήματα της ίδιας της ιρανικής κοινωνίας που αμφισβητούν το θεοκρατικό καθεστώς.
Κακοί οιωνοί
Σε αυτό το ιδεολογικό και πολιτικό φόντο πραγματοποιήθηκαν οι πρόσφατες έμμεσες συνομιλίες μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών στο Μουσκάτ του Ομάν. Παρά τη διαμεσολάβηση του Ομάν και τη συμμετοχή υψηλόβαθμων απεσταλμένων, οι επαφές δεν ξεκίνησαν υπό τις καλύτερες προϋποθέσεις. Ο ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί έκανε λόγο για «μια καλή αρχή», ωστόσο οι δηλώσεις όλων των πλευρών κινήθηκαν στα όρια της διπλωματικής ασάφειας.
Το σουλτανάτο του Ομάν ανέφερε ότι οι δύο πλευρές επιθυμούν να επανέλθουν στο τραπέζι «εν ευθέτω χρόνω», αφού πρώτα εξεταστούν προσεκτικά τα αποτελέσματα των συνομιλιών σε Τεχεράνη και Ουάσιγκτον. Η ιρανική πλευρά υπογράμμισε ότι οποιοσδήποτε διάλογος προϋποθέτει αποχή από απειλές και πιέσεις, επαναλαμβάνοντας ότι δέχεται συζήτηση αποκλειστικά και μόνο για το πυρηνικό ζήτημα.
Παράλληλα, ανώτερες διπλωματικές πηγές ανέφεραν ότι η Τεχεράνη επιμένει στο «δικαίωμα εμπλουτισμού ουρανίου», αφήνοντας ωστόσο περιθώρια διαπραγμάτευσης ως προς τα επίπεδα εμπλουτισμού ή ακόμη και τη δημιουργία μιας περιφερειακής κοινοπραξίας. Χώρες της περιοχής, όπως το Κατάρ, η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία, κάλεσαν σε αποκλιμάκωση και συνέχιση των συνομιλιών, προειδοποιώντας για τους κινδύνους μιας στρατιωτικής σύγκρουσης.
Ωστόσο, λίγες ώρες μετά το πέρας των επαφών, η απουσία επίσημης αμερικανικής τοποθέτησης και η επιβολή νέων κυρώσεων από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ σε πρόσωπα και οντότητες που συνδέονται με το ιρανικό πετρέλαιο έστειλαν ένα αντιφατικό μήνυμα. Η στρατιωτική επιλογή, άλλωστε, παραμένει ανοιχτή.
Σε έναν κόσμο ολοένα πιο αβέβαιο και νευρικό, όπου η διεθνής τάξη μοιάζει να επαναδιαπραγματεύεται τους κανόνες της, η αντιπαράθεση ανάμεσα σε «αλεπούδες» και «σκαντζόχοιρους» δεν είναι απλώς φιλοσοφική. Είναι βαθιά πολιτική – και δυνητικά καθοριστική για την παγκόσμια ασφάλεια.