Τα αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου δεν αναδιατάσσουν απλώς την ισορροπία ισχύος στη Μέση Ανατολή· δημιουργούν ένα γεωπολιτικό κενό το οποίο η Τουρκία σπεύδει να εκμεταλλευτεί.
Ενώ η διεθνής συζήτηση επικεντρώνεται στον κίνδυνο κλιμάκωσης και στο μέλλον του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, στην Άγκυρα το βλέμμα είναι στραμμένο αλλού: στη μετατροπή της αποδυνάμωσης της Τεχεράνης σε στρατηγικό πλεονέκτημα.
Με το Ιράν να χάνει την ικανότητά του να προβάλλει ισχύ μέσω Ιράκ, Συρίας και Λεβάντε, η Τουρκία αναδεικνύεται στον μοναδικό μη αραβικό μουσουλμανικό παίκτη με πραγματική στρατιωτική, γεωγραφική και θεσμική εμβέλεια. Ως μέλος του ΝΑΤΟ, με παρουσία από τη Μαύρη Θάλασσα έως τη Βόρεια Αφρική, η Άγκυρα αποκτά δυσανάλογο βάρος σε ένα περιβάλλον όπου οι εναλλακτικές επιλογές της Δύσης περιορίζονται.
Η τουρκική εξωτερική πολιτική δεν κινείται αμυντικά. Αντίθετα, εδώ και χρόνια βασίζεται στη λογική ότι η αστάθεια δεν είναι απειλή αλλά ευκαιρία. Το δόγμα του «στρατηγικού βάθους», που θεωρητικοποίησε ο Αχμέτ Νταβούτογλου, εξακολουθεί να καθοδηγεί την πρακτική του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν: διαφορετικό προσωπείο προς κάθε κατεύθυνση, χωρίς σταθερές κόκκινες γραμμές.
Προς την Ουάσινγκτον, η Τουρκία εμφανίζεται ως «αναγκαίο κακό» του ΝΑΤΟ. Προς την Ευρώπη, ως φύλακας των εξωτερικών συνόρων μέσω του μεταναστευτικού εκβιασμού. Προς τη Ρωσία, ως χρήσιμος ενεργειακός διάδρομος. Προς τον Κόλπο, ως διαχειριστής του πολιτικού Ισλάμ με στρατιωτικές δυνατότητες. Και προς τον μουσουλμανικό κόσμο, ως η φωνή της «αξιοπρέπειας» απέναντι στο Ισραήλ. Αυτή η ρευστή ταυτότητα δεν είναι διπλωματική δεξιοτεχνία· είναι συνειδητή στρατηγική εργαλειοποίησης αντιφάσεων.
Η αποδυνάμωση του Ιράν πλήττει τον λεγόμενο άξονα της «αντίστασης», χωρίς όμως να εξαφανίζει το αφήγημα. Αντίθετα, δημιουργεί χώρο για έναν νέο διεκδικητή ηγεμονίας στο μουσουλμανικό ακροατήριο. Η Άγκυρα επιχειρεί να καλύψει αυτό το κενό, επενδύοντας σε ρητορική υψηλού ηθικού τόνου για τη Γάζα και καταγγελίες κατά του Ισραήλ, την ώρα που διατηρεί ανοιχτούς διαύλους με τις ίδιες δυτικές πρωτεύουσες που δημοσίως επικρίνει.
Η πιο επικίνδυνη συνέπεια αυτής της εξέλιξης αφορά τη σχέση με το Ισραήλ. Η τουρκική επιρροή στη Συρία, μετά την αποδυνάμωση του καθεστώτος Μπασάρ αλ Άσαντ, δεν αποτελεί απλώς τακτικό γεγονός αλλά στρατηγική πρόκληση. Η παρουσία τουρκικών δυνάμεων στη βόρεια Συρία, σε συνδυασμό με στρατιωτικά αποτυπώματα από τη Λιβύη έως τη Σομαλία και το Κατάρ, τροφοδοτεί στο Ισραήλ την αίσθηση ενός αναδυόμενου τουρκικού τόξου πίεσης. Ο ανταγωνισμός δεν είναι ρητορικός· είναι γεωγραφικός και δομικός.
Παράλληλα, στην Κεντρική Ασία, η υποχώρηση της ιρανικής επιρροής διευκολύνει τα τουρκικά σχέδια. Μέσω του Οργανισμός Τουρκικών Κρατών και με αιχμή το Αζερμπαϊτζάν, η Άγκυρα ενισχύει τον ρόλο της ως διαμετακομιστικός και πολιτικός κόμβος, υπονομεύοντας εναλλακτικούς διαδρόμους που μέχρι πρότινος περνούσαν από το Ιράν.
Στο πυρηνικό πεδίο, η τουρκική στάση παραμένει υποκριτικά «ήπια». Δεν μιλά για όπλα, αλλά παρακολουθεί στενά τη διάβρωση της περιφερειακής ισορροπίας, γνωρίζοντας ότι η αποδυνάμωση του Ιράν και η ανοχή προς το πυρηνικό πλεονέκτημα του Ισραήλ δημιουργούν προηγούμενο. Η ενίσχυση πυραυλικών δυνατοτήτων και οι υπόγειες συνεργασίες –με χώρες όπως το Πακιστάν– δεν είναι θεωρητικές επιλογές.
Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι η Τουρκία βγαίνει αλώβητη. Αντίθετα, η υπερεπέκταση συνοδεύεται από κινδύνους: οικονομική ασφυξία, πιθανές προσφυγικές ροές από ανατολάς, κουρδική αποσταθεροποίηση και αυξανόμενη δυσπιστία από τη Δύση. Όμως η Άγκυρα ποντάρει στο εξής: ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικά υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, τη χρειάζονται περισσότερο απ’ όσο είναι διατεθειμένες να την πιέσουν.
Η Τουρκία δεν είναι ο «νικητής» της αποδυνάμωσης του Ιράν. Είναι όμως ο πιο επιθετικός εκμεταλλευτής της. Και αυτό καθιστά την επόμενη φάση της περιφερειακής αστάθειας όχι λιγότερο, αλλά περισσότερο επικίνδυνη.