Μία εβδομάδα μετά την υπογραφή του «Κοινού Συμφώνου Άμυνας της Μέκκας» από Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Πακιστάν, η Άγκυρα έδωσε τις πρώτες συγκεκριμένες λεπτομέρειες για το πώς σχεδιάζεται να λειτουργήσει στην πράξη η νέα τριμερής συμμαχία: με μόνιμους πολιτικούς και στρατιωτικούς μηχανισμούς συντονισμού, κοινές ασκήσεις και βαθύτερη συνεργασία στην αμυντική βιομηχανία.
Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας ανακοίνωσε ότι στους μηχανισμούς αυτούς θα συμμετέχουν οι υπουργοί Άμυνας, οι υπουργοί Εξωτερικών και οι αρχηγοί των Ενόπλων Δυνάμεων των τριών χωρών, με τον συντονισμό να πραγματοποιείται «στο υψηλότερο επίπεδο». Παράλληλα σχεδιάζονται κοινές ασκήσεις χερσαίων, ναυτικών και αεροπορικών δυνάμεων, αλλά και συνεργασία σε αντιαεροπορική άμυνα, μη επανδρωμένα συστήματα, ηλεκτρονικό πόλεμο και τεχνητή νοημοσύνη.
Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι η συμφωνία της 7ης Αυγούστου είχε δημοσιοποιηθεί κυρίως μέσα από τη βασική της ρήτρα: ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων. Το πλήρες κείμενο δεν έχει δημοσιοποιηθεί, ωστόσο η διάταξη αυτή έχει ήδη προκαλέσει αναπόφευκτες συγκρίσεις με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ.
Τι σημαίνουν οι δύο μηχανισμοί
Ο πολιτικός μηχανισμός θα λειτουργεί ουσιαστικά ως το επίπεδο όπου οι τρεις κυβερνήσεις θα συντονίζουν τη στρατηγική τους και θα αποφασίζουν πώς θα αντιδράσουν σε μια κρίση. Αυτό είναι κρίσιμο, καθώς η διατύπωση «επίθεση στον έναν σημαίνει επίθεση σε όλους» δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην αυτόματη στρατιωτική εμπλοκή κάθε μέλους.
Ο στρατιωτικός μηχανισμός δίνει πιο συγκεκριμένο περιεχόμενο στη συμφωνία: κοινός επιχειρησιακός σχεδιασμός, ασκήσεις, ανταλλαγή πληροφοριών, συντονισμός διοικήσεων, διαλειτουργικότητα και αμυντική βιομηχανική συνεργασία. Η Άγκυρα μάλιστα τονίζει ότι στόχος δεν είναι απλώς η αγορά οπλικών συστημάτων, αλλά η κοινή ανάπτυξη και παραγωγή, η μεταφορά τεχνολογίας και η δημιουργία μόνιμων δομών συντήρησης και εφοδιαστικής υποστήριξης.
Δεν είναι «ΝΑΤΟ των μουσουλμανικών χωρών» – τουλάχιστον ακόμη
Οι κυβερνήσεις των τριών χωρών επιμένουν ότι η συμφωνία είναι «καθαρά αμυντική», δεν στρέφεται εναντίον συγκεκριμένου κράτους και δεν αντικαθιστά υπάρχουσες συμμαχίες. Το Πακιστάν έχει επίσης τονίσει ότι το σύμφωνο παραμένει ανοικτό σε άλλες χώρες που αποδέχονται τις βασικές αρχές του.
Η σύγκριση με το ΝΑΤΟ έχει, άλλωστε, όρια. Δεν υπάρχει μέχρι στιγμής γνωστή ενιαία στρατιωτική διοίκηση, μόνιμη κοινή δύναμη, ολοκληρωμένη δομή επιχειρησιακού σχεδιασμού ή προκαθορισμένος μηχανισμός αυτόματης αντίδρασης.
Ένα πρώτο τεστ ήρθε μόλις 48 ώρες μετά την υπογραφή, όταν οι Χούθι έπληξαν εγκατάσταση της Saudi Aramco στο Τζαζάν. Η Σαουδική Αραβία δεν ζήτησε στρατιωτική συνδρομή από Τουρκία ή Πακιστάν. Ο αναλυτής του Council on Foreign Relations Στίβεν Κουκ θεωρεί ότι αυτό δείχνει πως, τουλάχιστον στην παρούσα φάση, η πολιτική σημασία του συμφώνου ίσως είναι μεγαλύτερη από την άμεση στρατιωτική του αξία.
Το πραγματικά μεγάλο μήνυμα: λιγότερη εξάρτηση από τις ΗΠΑ
Εδώ ακριβώς βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διάσταση της Συμφωνίας της Μέκκας.
Το Council on Foreign Relations εκτιμά ότι το σύμφωνο αντανακλά μια βαθύτερη μεταβολή στη Μέση Ανατολή: περιφερειακές δυνάμεις που επί δεκαετίες στηρίζονταν στις ΗΠΑ ως βασικό εγγυητή ασφαλείας αρχίζουν να δημιουργούν δικούς τους μηχανισμούς αποτροπής και συνεργασίας.
Από τη δεκαετία του 1970, η Ουάσινγκτον είχε οικοδομήσει ένα περιφερειακό σύστημα που συνέδεε χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, η Αίγυπτος, η Ιορδανία, η Τουρκία, το Κατάρ και τα ΗΑΕ με την αμερικανική στρατιωτική και διπλωματική ισχύ. Η φθορά αυτής της εμπιστοσύνης επιταχύνθηκε από το Ιράκ, τη Συρία, την Υεμένη, την αμερικανική αντίδραση στις επιθέσεις κατά σαουδαραβικών εγκαταστάσεων το 2019 και, πλέον, από τον πόλεμο με το Ιράν.
Κατά τον Κουκ, η σημασία της συμφωνίας δεν είναι ότι Τουρκία και Πακιστάν μπορούν να αντικαταστήσουν στρατιωτικά τις ΗΠΑ. Είναι ότι η Σαουδική Αραβία αναζητεί πλέον μια περιφερειακή τάξη στην οποία οι αποφάσεις για την ασφάλεια δεν θα διαμορφώνονται αποκλειστικά στην Ουάσινγκτον.
Κίνα: ευκαιρία χωρίς να χρειαστεί να γίνει «εγγυητής ασφαλείας»
Η συμφωνία έχει ενδιαφέρον και για το Πεκίνο. Ανάλυση του Modern Diplomacy επισημαίνει ότι η ανάδυση ενός πιο αυτόνομου περιφερειακού μηχανισμού ασφαλείας μπορεί να δημιουργήσει νέο στρατηγικό χώρο για την Κίνα, η οποία έχει στενές οικονομικές σχέσεις τόσο με τη Σαουδική Αραβία όσο και με το Πακιστάν και την Τουρκία, χωρίς μέχρι σήμερα να επιδιώκει να αντικαταστήσει άμεσα τις ΗΠΑ ως στρατιωτικό εγγυητή της περιοχής.
Για το Πεκίνο, μια Μέση Ανατολή όπου οι περιφερειακές δυνάμεις στηρίζονται περισσότερο σε δικούς τους μηχανισμούς μπορεί να είναι πιο συμβατή με τη στρατηγική του: οικονομική διείσδυση, ενεργειακές σχέσεις και διπλωματική επιρροή χωρίς το τεράστιο κόστος μιας αμερικανικού τύπου στρατιωτικής παρουσίας. Αυτή είναι περισσότερο γεωπολιτική ευκαιρία παρά επίσημη συμμετοχή της Κίνας στο νέο σχήμα.
Τουρκία: μέλος του ΝΑΤΟ σε δεύτερο σύστημα συλλογικής άμυνας
Η μεγαλύτερη ιδιαιτερότητα αφορά την Τουρκία. Είναι η μοναδική χώρα της τριάδας που ανήκει στο ΝΑΤΟ και διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό της Συμμαχίας. Η Άγκυρα επιμένει ότι η Συμφωνία της Μέκκας δεν αντικαθιστά και δεν υπερισχύει των υφιστάμενων δεσμεύσεών της, συνεπώς τυπικά δεν δημιουργείται σύγκρουση με το ΝΑΤΟ.
Πολιτικά, όμως, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η Τουρκία βρίσκεται πλέον ταυτόχρονα μέσα στην ατλαντική αρχιτεκτονική ασφαλείας και σε έναν νέο περιφερειακό μηχανισμό συλλογικής άμυνας με δύο χώρες εκτός ΝΑΤΟ.
Αυτό σημαίνει ότι ένα πλήγμα εναντίον της Σαουδικής Αραβίας ή του Πακιστάν θα μπορούσε να θέσει την Άγκυρα μπροστά σε δύσκολες αποφάσεις, χωρίς το ΝΑΤΟ να έχει καμία αυτόματη υποχρέωση να εμπλακεί.
Αντίστροφα, όπως παρατηρεί το CFR, η λογική της συμφωνίας θα μπορούσε θεωρητικά να σημαίνει ότι Σαουδική Αραβία και Πακιστάν θα καλούνταν να στηρίξουν την Τουρκία σε περίπτωση σοβαρής στρατιωτικής σύγκρουσης στη Συρία ή ακόμη και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Δύο ανταγωνιστικές αρχιτεκτονικές στη Μέση Ανατολή;
Το CFR προχωρά ακόμη περισσότερο και θέτει το ενδεχόμενο μιας Μέσης Ανατολής που σταδιακά θα οργανώνεται γύρω από δύο διαφορετικά περιφερειακά σχήματα.
Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι χώρες που παραμένουν προσανατολισμένες στη λογική των Συμφωνιών του Αβραάμ, με το Ισραήλ στον πυρήνα ενός αμερικανικά υποστηριζόμενου συστήματος συνεργασιών. Από την άλλη, η Συμφωνία της Μέκκας μπορεί να αποτελέσει τον πυρήνα ενός διαφορετικού άξονα με Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Πακιστάν.
Ο Κουκ συνδέει μάλιστα αυτή την τάση και με τον ανταγωνισμό γύρω από τον IMEC, τον εμπορικό διάδρομο Ινδίας – Μέσης Ανατολής – Ευρώπης. Όπως σημειώνει, Τουρκία και Σαουδική Αραβία έχουν εξετάσει μια εναλλακτική χάραξη που θα παρακάμπτει το Ισραήλ και θα κατευθύνεται μέσω Ιορδανίας και Συρίας προς την Τουρκία και από εκεί στην Ευρώπη.
Τι διαθέτουν στρατιωτικά οι τρεις χώρες
Σε καθαρά στρατιωτικούς όρους, η νέα τριάδα συνδυάζει τρεις πολύ διαφορετικές πηγές ισχύος: η Τουρκία διαθέτει μεγάλο στρατό, ανεπτυγμένη αμυντική βιομηχανία και εμπειρία σε drones και σύγχρονες επιχειρήσεις· η Σαουδική Αραβία τεράστιους οικονομικούς πόρους και αμερικανικής προέλευσης προηγμένα οπλικά συστήματα· και το Πακιστάν μεγάλο στρατό, σημαντική πολεμική εμπειρία και πυρηνικό οπλοστάσιο.
Ακριβώς όμως αυτές οι διαφορές δημιουργούν και το πρόβλημα της διαλειτουργικότητας: διαφορετικές πλατφόρμες, διαφορετικά δόγματα, διαφορετικές αλυσίδες εφοδιασμού και διαφορετικές στρατηγικές προτεραιότητες. Για τον λόγο αυτό, η έμφαση στις κοινές ασκήσεις και στην αμυντική βιομηχανία ίσως είναι σημαντικότερη μακροπρόθεσμα από τη θεαματική ρήτρα «επίθεση στον έναν, επίθεση σε όλους».
Αίγυπτος το πιθανότερο επόμενο μέλος
Η συμφωνία παραμένει ανοιχτή σε νέα κράτη και η Αίγυπτος έχει κατονομαστεί από την Άγκυρα ως πιθανό μελλοντικό μέλος.
Η ένταξή της θα άλλαζε αισθητά το βάρος του σχήματος, καθώς θα πρόσθετε τον μεγαλύτερο αραβικό στρατό, τον έλεγχο της Διώρυγας του Σουέζ και σημαντικό γεωπολιτικό βάρος στην Ανατολική Μεσόγειο και την Ερυθρά Θάλασσα.
Προς το παρόν, πάντως, δεν υπάρχει ανακοίνωση ότι το Κάιρο έχει αποφασίσει να προσχωρήσει. Το ίδιο ισχύει για τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, των οποίων η στενή σχέση με το Ισραήλ μέσω των Συμφωνιών του Αβραάμ τα τοποθετεί σε διαφορετική περιφερειακή εξίσωση.
Το πραγματικό στοίχημα
Η Συμφωνία της Μέκκας δεν είναι ακόμη ένα «ισλαμικό ΝΑΤΟ». Μπορεί όμως να είναι η αρχή μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας στη Μέση Ανατολή, στην οποία οι περιφερειακές δυνάμεις επιχειρούν να μειώσουν την απόλυτη εξάρτησή τους από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Αυτό ίσως είναι και το σημαντικότερο στοιχείο της συμφωνίας. Όχι το αν αύριο Πακιστανοί στρατιώτες θα πολεμήσουν για τη Σαουδική Αραβία ή τουρκικά μαχητικά θα ενεργοποιηθούν αυτόματα για το Πακιστάν, αλλά το γεγονός ότι τρεις από τους σημαντικότερους παραδοσιακούς εταίρους της Ουάσινγκτον επιχειρούν να δημιουργήσουν έναν μηχανισμό ασφαλείας που δεν χρειάζεται τις ΗΠΑ ως οργανωτικό κέντρο. Το CFR το διατυπώνει ακόμη πιο κατηγορηματικά: μετά από περίπου πέντε δεκαετίες, θεωρεί ότι δεν μπορεί πλέον να γίνεται λόγος για μια αδιαμφισβήτητα αμερικανικά καθοδηγούμενη τάξη στη Μέση Ανατολή.