Ο Γιούργκεν Χάμπερμας υπήρξε μια από τις σημαντικότερες μορφές της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής σκέψης, συνδέοντας τη φιλοσοφία με την πολιτική πράξη και τη δημοκρατική ευθύνη. Με τον θάνατό του, (το Σάββατο 14 Μαρτίου), κλείνει ένας ιστορικός κύκλος για την ευρωπαϊκή διανόηση, εκείνος των στοχαστών που βίωσαν τις τραγωδίες του 20ού αιώνα και προσπάθησαν να θεμελιώσουν ένα νέο πολιτικό υπόδειγμα για την Ευρώπη μετά τον πόλεμο.
Για τον Χάμπερμας, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν ήταν ένα τεχνοκρατικό πείραμα ούτε μια απλή οικονομική ένωση. Ήταν ένα ιστορικό στοίχημα. Η προσπάθεια να οικοδομηθεί ένας πολιτικός χώρος όπου η δημοκρατία, το κράτος δικαίου και η δημόσια συζήτηση θα αντικαθιστούσαν τις λογικές ισχύος που οδήγησαν την ήπειρο σε δύο παγκόσμιους πολέμους.
Αυτός είναι και ο λόγος που συχνά χαρακτήριζε την Ευρωπαϊκή Ένωση «ανολοκλήρωτο πολιτικό σχέδιο». Για τον ίδιο, η Ευρώπη δεν μπορεί να επιβιώσει ιστορικά αν παραμείνει μια ένωση αγορών χωρίς κοινή πολιτική βούληση. Σε έναν κόσμο μεγάλων δυνάμεων -ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία- η Ευρώπη είτε θα μετατραπεί σε γεωπολιτικό υποκείμενο είτε θα παραμείνει ένα πεδίο επιρροής των άλλων.
Οι τελευταίες παρεμβάσεις του απέκτησαν ιδιαίτερο βάρος μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Ο Χάμπερμας δεν ανήκε στους διανοούμενους που υιοθετούν εύκολα πολεμική ρητορική, αλλά ούτε και σε εκείνους που κλείνουν τα μάτια απέναντι στον αναθεωρητισμό. Αντίθετα, προειδοποιούσε ότι η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική αντίφαση… Από τη μία πρέπει να υπερασπιστεί μια χώρα που δέχεται επίθεση, από την άλλη οφείλει να αποτρέψει μια ανεξέλεγκτη σύγκρουση μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων.
Αυτή η ισορροπία -ανάμεσα στην ηθική ευθύνη και τη γεωπολιτική σύνεση- αποτελεί ίσως την πιο χαρακτηριστική έκφραση της σκέψης του. Για τον Χάμπερμας, η πολιτική δεν μπορεί να είναι ούτε ηθικισμός, ούτε κυνικός ρεαλισμός. Οφείλει να παραμένει μια διαδικασία δημοκρατικής λογικής μέσα σε έναν κόσμο ισχύος.
Την ίδια στιγμή, ο Γερμανός φιλόσοφος ανησυχούσε βαθιά για την εσωτερική κρίση των δυτικών δημοκρατιών. Η άνοδος αυταρχικών ηγετών και «ανελεύθερων δημοκρατιών», όπως αυτές που εκπροσωπούν ο Πούτιν, ο Όρμπαν ή ο Ερντογάν, δεν ήταν κατά τη δική του ανάγνωση απλώς μια γεωπολιτική πρόκληση. Ήταν και μια ένδειξη ότι η δημοκρατική κουλτούρα μέσα στις ίδιες τις δυτικές κοινωνίες έχει αρχίσει να αποδυναμώνεται.
Ο Χάμπερμας είχε αναπτύξει ήδη από τη δεκαετία του 1960 την έννοια της «δημόσιας σφαίρας», δηλαδή ενός χώρου ελεύθερης συζήτησης όπου οι πολίτες διαμορφώνουν συλλογικά την πολιτική βούληση. Σήμερα, όμως, αυτός ο χώρος απειλείται. Τα κοινωνικά δίκτυα, η πολιτική πόλωση, η διάχυση της παραπληροφόρησης και η μετατροπή της πολιτικής σε διαρκή επικοινωνιακή σύγκρουση αποδυναμώνουν τον δημοκρατικό διάλογο.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η άνοδος του λαϊκισμού και της ακροδεξιάς στην Ευρώπη αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο Χάμπερμας δεν θεωρούσε αυτά τα φαινόμενα απλώς εκλογικές μετατοπίσεις. Τα αντιμετώπιζε ως σημάδια μιας βαθύτερης κρίσης εμπιστοσύνης προς τους δημοκρατικούς θεσμούς.
Η Ευρώπη, έλεγε, κινδυνεύει να εγκλωβιστεί ανάμεσα σε δύο αντιφατικές τάσεις: Από τη μία την εξασθένηση της δημοκρατικής συμμετοχής, από την άλλη την επιστροφή των εθνικισμών που η ίδια προσπάθησε να υπερβεί μετά το 1945.
Η μεγαλύτερη ίσως αγωνία του ήταν ότι η Ευρώπη μπορεί να χάσει τον ιστορικό της ρόλο. Όχι επειδή απειλείται στρατιωτικά, αλλά επειδή κινδυνεύει να εγκαταλείψει τις ίδιες τις αρχές που την συγκρότησαν, τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και την πολιτική λογική της συνεργασίας.
Γι’ αυτό και ο Χάμπερμας επέμενε ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν είναι μόνο οικονομικό εγχείρημα. Είναι μια πολιτική και πολιτισμική αποστολή, αυτή της προσπάθειας να δημιουργηθεί ένας χώρος όπου η ισχύς περιορίζεται από το δίκαιο και η πολιτική νομιμοποίηση προκύπτει από τη δημόσια συζήτηση.
Σε μια εποχή όπου οι μεγάλες δυνάμεις επιστρέφουν στη γλώσσα της ισχύος, η σκέψη του λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η δημοκρατία δεν είναι αυτονόητη. Είναι ένα εύθραυστο πολιτικό οικοδόμημα που απαιτεί διαρκή υπεράσπιση.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο επίκαιρη παρακαταθήκη του: Η υπενθύμιση ότι το μέλλον της Ευρώπης δεν θα κριθεί μόνο στα πεδία των γεωπολιτικών ανταγωνισμών, αλλά και στην ικανότητα των ευρωπαϊκών κοινωνιών να διατηρήσουν ζωντανό τον δημοκρατικό τους πυρήνα.
ΠΗΓΗ: tomanifesto.gr