Η παραδοσιακή γεωπολιτική πίεση προς το Ιράν εστιάζεται κυρίως στον Νότο, όπου η παρουσία των αμερικανικών ναυτικών δυνάμεων στον Περσικό Κόλπο και ο έλεγχος των στενών περασμάτων διαμορφώνουν ένα πεδίο έντασης.
Ωστόσο, η αυξανόμενη πίεση στις νότιες θαλάσσιες οδούς οδηγεί την Τεχεράνη και τη Μόσχα στην αναζήτηση στρατηγικού βάθους προς τον Βορρά, αναδεικνύοντας την Κασπία Θάλασσα σε κεντρικό άξονα της μεταξύ τους συνεργασίας.
Η Κασπία Θάλασσα προσφέρει μια απευθείας μεταφορική οδό που βρίσκεται εκτός της εμβέλειας των παραδοσιακών δυτικών ναυτικών δυνάμεων. Οι χερσαίες εμπορικές διαδρομές στην περιοχή εξαρτώνται συχνά από κράτη που επηρεάζονται από τις αμερικανικές κυρώσεις ή την εξωτερική πολιτική της Ουάσινγκτον.
Αντίθετα, η Κασπία επιτρέπει τη συνδεσιμότητα των δύο χωρών χωρίς τη μεσολάβηση τρίτων. Βραχυπρόθεσμα, η οδός αυτή λειτουργεί ως μια σταθερή γραμμή εφοδιασμού, ενώ μακροπρόθεσμα στοχεύει στην ενίσχυση της οικονομικής ενσωμάτωσης της Ρωσίας με τη Δυτική Ασία και την Ινδία.
Το νομικό καθεστώς και η Συνθήκη του 2018
Το νομικό καθεστώς της Κασπίας —αν δηλαδή έπρεπε να αντιμετωπιστεί ως θάλασσα ή ως λίμνη— αποτέλεσε αντικείμενο μακροχρόνιων διαπραγματεύσεων μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, όταν προστέθηκαν νέα παράκτια κράτη (Αζερμπαϊτζάν, Καζακστάν, Τουρκμενιστάν).
Αν εφαρμοζόταν το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η ελεύθερη ναυσιπλοΐα πέρα από τα 12 μίλια θα επέτρεπε τη δραστηριοποίηση ξένων στρατιωτικών δυνάμεων, γεγονός που προκαλούσε ανησυχία στην Τεχεράνη, λόγω της αμυντικής συνεργασίας του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ.
Η ασάφεια επιλύθηκε το 2018 με τη Συνθήκη για το Νομικό Καθεστώς της Κασπίας Θάλασσας, η οποία της απέδωσε ένα ειδικό νομικό πλαίσιο. Η συμφωνία όρισε ζώνες εθνικής κυριαρχίας 15 μιλίων από την ακτή και επιπλέον 10 μιλίων για αλιεία, επιτρέποντας παράλληλα την πόντιση υποβρύχιων αγωγών.
Το κρισιμότερο σημείο της συνθήκης ήταν η ρητή απαγόρευση στάθμευσης ή διέλευσης στρατιωτικών δυνάμεων από χώρες που δεν ανήκουν στα πέντε παράκτια κράτη, διασφαλίζοντας τον αποκλειστικό περιφερειακό έλεγχο της περιοχής.
Η αναβάθμιση του Διαδρόμου Βορρά-Νότου (INSTC)
Αν και ο Διεθνής Διάδρομος Μεταφορών Βορρά-Νότου (INSTC) σχεδιάστηκε το 2013 για να συνδέσει τη Ρωσία με την Ινδία μέσω του Αζερμπαϊτζάν και του Ιράν, η δυναμική του άλλαξε ριζικά μετά το 2022 και την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία.
Οι εκτεταμένες κυρώσεις της Δύσης προς τη Μόσχα και την Τεχεράνη δημιούργησαν ισχυρά κίνητρα για την εμβάθυνση των διμερών τους σχέσεων. Το Αζερμπαϊτζάν, επιδιώκοντας να ισορροπήσει και να αποφύγει τις δευτερογενείς αμερικανικές κυρώσεις, περιόρισε τη διευκόλυνση ορισμένων μεταφορών, στρέφοντας τη Ρωσία και το Ιράν στην αποκλειστική χρήση της Κασπίας.
Η θαλάσσια αυτή οδός χρησιμοποιήθηκε για τη μεταφορά στρατιωτικού υλικού, συμπεριλαμβανομένων των ιρανικών drones, καθώς και για τη ροή ρωσικών βασικών αγαθών και τροφίμων προς το Ιράν. Η εμπορική δραστηριότητα στα ιρανικά λιμάνια της Κασπίας, όπως το Ανζαλί, κατέγραψε σημαντική άνοδο, αντανακλώντας τη στροφή των εμπορικών ροών μακριά από τις ευρωπαϊκές αγορές.
Η γεωγραφική επέκταση των εντάσεων
Η ασφάλεια της Κασπίας δοκιμάστηκε τον Μάρτιο του 2026, έπειτα από αεροπορικές επιθέσεις που αποδόθηκαν στο Ισραήλ εναντίον των υποδομών του λιμανιού Μπαντάρ Ανζαλί, το οποίο αποτελεί βασικό κόμβο της ρωσοϊρανικής εμπορικής διαδρομής.
Η Μόσχα αντέδρασε έντονα, με το Υπουργείο Εξωτερικών να επισημαίνει ότι τέτοιες ενέργειες θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ρωσίας και των υπόλοιπων χωρών της περιοχής, προειδοποιώντας για τον κίνδυνο αποσταθεροποίησης της Κασπίας.
Η Τεχεράνη επιχείρησε να αναδείξει το πλήγμα ως ζήτημα συλλογικής ασφάλειας για όλα τα παράκτια κράτη, υπογραμμίζοντας ότι η μεταφορά των στρατιωτικών επιχειρήσεων στον Βορρά απειλεί την περιφερειακή σταθερότητα.
Παράλληλα, οι σποραδικές ουκρανικές επιθέσεις εναντίον ρωσικών στρατιωτικών στόχων στην Κασπία επιβεβαιώνουν ότι η περιοχή έχει πάψει να είναι απομονωμένη από τις διεθνείς συγκρούσεις, αν και παραμένει λιγότερο εκτεθειμένη σε σύγκριση με τις νότιες θαλάσσιες προσβάσεις.
Προοπτικές και ευρασιατική συνδεσιμότητα
Η σημασία της Κασπίας Θάλασσας εκτιμάται ότι θα παραμείνει υψηλή και μετά την εκτόνωση των τρεχουσών κρίσεων. Ο διάδρομος INSTC αποτελεί για τη Μόσχα μια μόνιμη εναλλακτική διέξοδο προς τον Ινδικό Ωκεανό, ενώ παράλληλα ενισχύει τον ρόλο του Ιράν ως διαμετακομιστικού κέντρου στην Ευρασία.
Στο πλαίσιο της ανάδυσης ενός πολυπολικού οικονομικού περιβάλλοντος, και εφόσον η Ινδία διατηρήσει την πολιτική της για διαφοροποίηση των εμπορικών της εταίρων, η Κασπία μπορεί να εξελιχθεί σε μία από τις βασικές εμπορικές αρτηρίες της περιοχής, περιορίζοντας την αποτελεσματικότητα των ναυτικών αποκλεισμών ή των οικονομικών κυρώσεων που επιβάλλονται από τη Δύση.