Όταν ο σύμβουλος εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ Τζέικ Σάλιβαν συναντήθηκε τον Αύγουστο του 2024 στο Πεκίνο με τον στρατηγό Ζανγκ Γιουσιά, η εικόνα ήταν αποκαλυπτική. Ο Αμερικανός αξιωματούχος έδειχνε κουρασμένος, ενώ ο Κινέζος στρατιωτικός –βετεράνος και στενός έμπιστος του Σι Τζινπίνγκ– εμφανιζόταν άνετος και σίγουρος. Ο Ζανγκ υπογράμμισε τότε τη σημασία της στρατιωτικής επικοινωνίας ανάμεσα στις δύο πυρηνικές δυνάμεις.
Η συνάντηση είχε στόχο να μειώσει τον κίνδυνο ενός μοιραίου λάθους: ενός επεισοδίου στον αέρα ή τη θάλασσα, μιας κυβερνοεπίθεσης που θα ξέφευγε από τον έλεγχο ή μιας παρερμηνευμένης πυραυλικής δοκιμής. Λίγους μήνες αργότερα, όμως, αυτή η εύθραυστη προσπάθεια φαίνεται να καταρρέει.
Τον Ιανουάριο, μακριά από τα διεθνή φώτα, τα κινεζικά κρατικά μέσα ανακοίνωσαν διακριτικά την απομάκρυνση του Ζανγκ. Η πτώση του επισφράγισε μια εκτεταμένη εκκαθάριση στην κορυφή του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (PLA), προκαλώντας σοβαρά ερωτήματα για τη στρατιωτική ετοιμότητα της Κίνας, την εσωτερική της σταθερότητα και το μέλλον του διαλόγου με τις ΗΠΑ.
Ένας στρατός χωρίς στρατηγούς
Η αποπομπή Ζανγκ δεν ήταν μεμονωμένο περιστατικό. Τα τελευταία δύο χρόνια δεκάδες –ίσως και εκατοντάδες– ανώτατοι αξιωματικοί έχουν απομακρυνθεί, πολλοί από κρίσιμους τομείς: τις πυρηνικές δυνάμεις, τη Διοίκηση Ανατολικού Θεάτρου που έχει ευθύνη για την Ταϊβάν, ακόμη και επίλεκτες μονάδες στο Πεκίνο.
Η Κεντρική Στρατιωτική Επιτροπή, που παραδοσιακά αριθμεί επτά μέλη, έχει ουσιαστικά συρρικνωθεί γύρω από τον ίδιο τον Σι Τζινπίνγκ και τον επικεφαλής του πειθαρχικού μηχανισμού. Το αποτέλεσμα είναι μια ανησυχητική ανισορροπία: οι πολιτικοί επιτηρητές παραμένουν, ενώ οι επαγγελματίες στρατιωτικοί εξαφανίζονται.
Η συγκυρία είναι κρίσιμη. Ο Σι έχει ζητήσει από τον PLA να είναι έτοιμος να κερδίσει έναν πόλεμο για την Ταϊβάν έως το 2027, επισπεύδοντας στόχους που αρχικά είχαν τεθεί για το 2035. Η έκταση της εκκαθάρισης υποδηλώνει βαθιά δυσαρέσκεια – ίσως και δυσπιστία – στην κορυφή της εξουσίας.
Διαφθορά ή στρατηγική παραπλάνηση;
Επισήμως, το Πεκίνο επικαλείται τη διαφθορά. Στρατιωτικά έντυπα κατηγορούν ανώτατους αξιωματικούς για καταχρήσεις και μιλούν για έναν στρατό που έχει σαπίσει εκ των έσω. Ένα άρθρο χαρακτήρισε μάλιστα τον PLA «χάρτινη τίγρη» – φράση σχεδόν αδιανόητη για μια δύναμη που η Κίνα προβάλλει ως σύγχρονη και ανίκητη.
Δεν είναι σαφές αν αυτή η ρητορική αντανακλά πραγματικό πανικό ή συνειδητή παραπλάνηση. Είτε πρόκειται για ειλικρινή ανησυχία είτε για προσπάθεια απόκρυψης πραγματικών δυνατοτήτων, και τα δύο σενάρια είναι επικίνδυνα: η υπονόμευση της αξιοπιστίας αποδυναμώνει την αποτροπή, ενώ η προσποίηση αδυναμίας αυξάνει τον κίνδυνο λανθασμένων υπολογισμών.
Ταϊβάν και στρατηγικό κενό
Η συζήτηση για το πότε –ή αν– το Πεκίνο θα κινηθεί στρατιωτικά κατά της Ταϊβάν παραμένει ανοιχτή. Κάποιοι φοβήθηκαν άμεση σύγκρουση, άλλοι εκτιμούν ότι η Κίνα θα περιμένει πολιτικές εξελίξεις σε Ταϊβάν και ΗΠΑ. Η εκκαθάριση, ωστόσο, ανατρέπει κάθε βεβαιότητα.
Η απομάκρυνση έμπειρων διοικητών δεν παραπέμπει σε άμεση πολεμική προετοιμασία. Ταυτόχρονα όμως, η συγκέντρωση εξουσίας γύρω από τον Σι μειώνει τους θεσμικούς «φραγμούς» και αυξάνει τον κίνδυνο αιφνίδιων αποφάσεων.
Την ίδια στιγμή, η Κίνα συνεχίζει τη μαζική πυρηνική της επέκταση, μέσα σε ένα κλίμα καχυποψίας. Ακόμη και οι επαφές με ξένους στρατιωτικούς αντιμετωπίζονται πλέον ως πιθανές προδοσίες.
Το τέλος του διαλόγου
Η πιο άμεση συνέπεια είναι η σχεδόν πλήρης κατάρρευση του στρατιωτικού διαλόγου ΗΠΑ–Κίνας. Οι επαφές υψηλού επιπέδου έχουν εκλείψει και οι αξιωματικοί που η Ουάσιγκτον ήλπιζε να συνομιλήσει φαίνεται να έχουν εκκαθαριστεί. Αν η επικοινωνία με τη Δύση θεωρείται πλέον επικίνδυνη εντός του PLA, ο διάλογος ίσως να μην αποκατασταθεί ποτέ.
Αυτό αφήνει τις μυστικές υπηρεσίες –και όχι τη διπλωματία– ως βασικό εργαλείο κατανόησης, μια εξαιρετικά εύθραυστη βάση για τη διαχείριση ανταγωνισμού μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων.
Το ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι μόνο το μέγεθος της εκκαθάρισης, αλλά όσα αποκαλύπτει για τη διακυβέρνηση υπό τον Σι Τζινπίνγκ. Περισσότερο από μια αντικαθαρτική εκστρατεία, πρόκειται για μια βαθιά συγκέντρωση εξουσίας που πηγάζει τόσο από ανασφάλεια όσο και από ισχύ.
Η ιστορία δείχνει ότι τα υπερσυγκεντρωτικά συστήματα, χωρίς αξιόπιστους ενδιάμεσους, είναι επιρρεπή σε στρατηγικά σοκ. Η Κίνα μπορεί να μην ετοιμάζεται για πόλεμο αύριο. Όμως εισέρχεται σε μια φάση όπου τα λάθη γίνονται πιο πιθανά και η διόρθωσή τους πιο δύσκολη. Και αυτή η σιωπή από τους στρατηγούς του Πεκίνου ίσως αποδειχθεί πιο ανησυχητική από οποιαδήποτε απειλή.