Σε ελαιώνες και αμπελώνες σε ολόκληρη την Ισπανία, αισθητήρες και drones καταγράφουν δεδομένα εδάφους για να τροφοδοτήσουν εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που φιλοδοξούν να αλλάξουν τον τρόπο διαχείρισης των καλλιεργειών. Τα έργα αυτά χρηματοδοτούνται από το Ταμείο Ανάκαμψης «Next Generation EU», το μεγαλύτερο ευρωπαϊκό πακέτο στήριξης μετά το Σχέδιο Μάρσαλ, με στόχο την πράσινη μετάβαση και την ψηφιοποίηση της οικονομίας.
Έξι χρόνια μετά τη συμφωνία για τη δημιουργία του ταμείου ύψους 955 δισ. δολαρίων, και καθώς πλησιάζουν οι τελικές προθεσμίες εκταμίευσης, η εικόνα παραμένει μικτή. Παρά τις σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές και τεχνολογίες, χρόνιες παθογένειες –όπως η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού, η πολύπλοκη γραφειοκρατία και η αβεβαιότητα για τη συνέχιση της χρηματοδότησης– περιορίζουν τον μετασχηματιστικό αντίκτυπο του ιστορικού πακέτου.
«Αποκτήσαμε δεδομένα, δομές διακυβέρνησης και ομάδες ικανές να λειτουργούν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης σε μεγάλη κλίμακα, όχι όμως ένα βιώσιμο επιχειρηματικό μοντέλο», σημειώνει ο συντονιστής αγροτικού έργου στην Ισπανία, Χουάν Φρανσίσκο Δελγάδο, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για νέους μηχανισμούς χρηματοδότησης μόλις εξαντληθούν τα κονδύλια.
Το Ταμείο Ανάκαμψης δημιουργήθηκε το 2020, εν μέσω της βαθύτερης μεταπολεμικής ύφεσης λόγω της πανδημίας, με σκοπό όχι μόνο την άμεση στήριξη της οικονομίας, αλλά και τη δρομολόγηση διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων υπέρ της ψηφιοποίησης και της βιωσιμότητας. Η γεωπολιτική συγκυρία –με αυξανόμενες πιέσεις από την Κίνα και μια πιο επιθετική στάση των ΗΠΑ– προσέδωσε επιπλέον στρατηγική σημασία στην επιτυχή αξιοποίηση των πόρων.
Αν και αρχικά διατέθηκαν πάνω από 700 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και δάνεια, το συνολικό ποσό μειώθηκε καθώς ορισμένα κράτη-μέλη αρνήθηκαν μέρος των δανείων. Πέντε χρόνια αργότερα, περίπου 182 δισ. ευρώ παραμένουν αδιάθετα. Η Κομισιόν υποστηρίζει ότι το ταμείο πέτυχε τους στόχους του, ωστόσο κυβερνητικοί αξιωματούχοι και επιχειρήσεις επισημαίνουν άνισα αποτελέσματα και σημαντικές καθυστερήσεις.
Στην Ιταλία, οι επαναλαμβανόμενες αναθεωρήσεις του εθνικού σχεδίου, ύψους 194 δισ. ευρώ, επιβράδυναν δραστικά τις εκταμιεύσεις, ενώ πολιτικές επιλογές οδήγησαν σε περικοπές κοινωνικών επενδύσεων, όπως η δημιουργία παιδικών σταθμών. Αντίστοιχα, στην Ισπανία, αν και σημαντικό μέρος των πόρων κατευθύνθηκε σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις, η πολυπλοκότητα των διαδικασιών απέτρεψε πολλές από αυτές από τη συμμετοχή.
Η κριτική της αντιπολίτευσης σε χώρες όπως η Ιταλία και η Ισπανία εστιάζει στη χρηματοδότηση έργων περιορισμένης προστιθέμενης αξίας, ενώ αναλυτές επισημαίνουν ότι η προσπάθεια «δίκαιης» κατανομής των πόρων συχνά μείωσε την αποτελεσματικότητά τους.
Καθώς οι τελικές προθεσμίες πλησιάζουν, ορισμένα κράτη εξασφαλίζουν παρατάσεις ή ανακατευθύνουν κονδύλια για να αποφύγουν απώλειες χρηματοδότησης. Η Ισπανία, για παράδειγμα, έλαβε έγκριση ώστε να χρησιμοποιήσει μέρος των δανείων ως κεφάλαιο για την κινητοποίηση πρόσθετων δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων, ενώ η Ιταλία εξασφάλισε τη δυνατότητα δαπανών και μετά το 2026.
Παρά την αισιοδοξία ορισμένων κυβερνήσεων ότι οι θετικές επιδράσεις στην ανάπτυξη θα γίνουν σύντομα πιο ορατές, οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι χωρίς παράταση των προγραμμάτων ή μεγαλύτερη ευελιξία στους δημοσιονομικούς κανόνες, η ευκαιρία για έναν ουσιαστικό οικονομικό μετασχηματισμό της Ευρώπης κινδυνεύει να χαθεί.