Η γεωπολιτική ισορροπία γύρω από τις παγκόσμιες ενεργειακές ροές μεταβάλλεται δραματικά, καθώς το Ιράν έχει επιβάλει ένα αυστηρό σύστημα ελέγχου και έγκρισης για τη διέλευση πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ, μετατρέποντας την Τεχεράνη σε βασικό ρυθμιστή ενός από τα σημαντικότερα θαλάσσια περάσματα στον κόσμο.
Σύμφωνα με ανάλυση του Reuters, το Ιράν ελέγχει πλέον με κλιμακωτό μηχανισμό τη ναυσιπλοΐα στα Στενά, από όπου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας διακίνησης πετρελαίου, την ώρα που ο πόλεμος έχει επιβαρύνει σοβαρά τις διεθνείς ενεργειακές προμήθειες.
Η νέα πραγματικότητα αναγκάζει κυβερνήσεις και ναυτιλιακές εταιρείες να διαπραγματεύονται απευθείας με την Τεχεράνη, παρά τις αμερικανικές προειδοποιήσεις για κυρώσεις.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η υπόθεση του δεξαμενόπλοιου «Agios Fanourios I», υπό σημαία Μάλτας, μήκους 330 μέτρων, το οποίο μετέφερε ιρακινό αργό πετρέλαιο με προορισμό το Βιετνάμ.
Το πλοίο παρέμενε ακινητοποιημένο ανοικτά του Ντουμπάι από τα τέλη Απριλίου και κατάφερε να αποπλεύσει μόλις στις 10 Μαΐου, έπειτα από απευθείας συμφωνία με το Ιράν υπό την εποπτεία της ιρακινής κυβέρνησης.
Κατά τη διέλευσή του από τα Στενά του Ορμούζ, το πλήρωμα υποχρεώθηκε να ακολουθήσει συγκεκριμένη διαδρομή που υπέδειξαν οι ιρανικές αρχές, πλέοντας πολύ κοντά στις ακτές και ανάμεσα σε ιρανικά νησιωτικά φυλάκια.
Παρότι η συνήθης διέλευση διαρκεί περίπου πέντε ώρες, το συγκεκριμένο ταξίδι μετατράπηκε σε διήμερη επιχείρηση υψηλού κινδύνου.
Το πλοίο ακινητοποιήθηκε κοντά στο νησί Ορμούζ από ταχύπλοα των Φρουρών της Επανάστασης, με την υποψία μεταφοράς λαθραίου φορτίου. Μετά από ελέγχους στο πλήρωμα και πολύωρη καθυστέρηση, επετράπη τελικά η αναχώρησή του.
Σύμφωνα με πηγές που επικαλείται το Reuters, οι ιρανικές αρχές φέρονται να επέτρεψαν τελικά τη διέλευση έπειτα από πιέσεις του Ιράκ και του Βιετνάμ.
Ωστόσο, αμέσως μετά την έξοδο από τα ιρανικά ύδατα, το δεξαμενόπλοιο παρέμεινε εγκλωβισμένο για έξι ημέρες λόγω του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού έξω από τα Στενά, μέχρι να απελευθερωθεί στις 16 Μαΐου έπειτα από διπλωματικές παρεμβάσεις του Βιετνάμ προς την Ουάσινγκτον.
Η έρευνα του Reuters αποκαλύπτει ότι η Τεχεράνη έχει δημιουργήσει την «Αρχή Στενών Περσικού Κόλπου» για την έγκριση και φορολόγηση των διελεύσεων.
Το σύστημα λειτουργεί με διαβαθμίσεις, δίνοντας προτεραιότητα σε πλοία που συνδέονται με τη Ρωσία και την Κίνα, ενώ ακολουθούν χώρες με στενούς δεσμούς με το Ιράν, όπως η Ινδία και το Πακιστάν.
Άλλες χώρες μπορούν να εξασφαλίσουν ειδικές άδειες μόνο μέσω διακρατικών συμφωνιών, ενώ πλοία που συνδέονται με τις Ηνωμένες Πολιτείες ή το Ισραήλ αποκλείονται πλήρως.
Οι ναυτιλιακές εταιρείες υποχρεώνονται να αποκαλύπτουν στοιχεία για το φορτίο, τη σημαία, τον τελικό προορισμό και τις εθνικότητες των πληρωμάτων, ενώ ορισμένες εταιρείες καταβάλλουν ποσά άνω των 150.000 δολαρίων ως «τέλη ασφάλειας και πλοήγησης».
Παράλληλα, περίπου 1.500 πλοία και περισσότεροι από 22.000 ναυτικοί παραμένουν εγκλωβισμένοι στον Περσικό Κόλπο, καθώς η διέλευση έχει περιοριστεί δραματικά.
Πριν από τον πόλεμο, από τα Στενά περνούσαν καθημερινά 120 έως 140 πλοία, ενώ μέσα σε σχεδόν τρεις εβδομάδες μόλις 60 πλοία έχουν καταφέρει να διασχίσουν την περιοχή.
Η Κίνα ζήτησε να παραμείνουν ανοιχτά τα Στενά του Ορμούζ, επισημαίνοντας ότι κάθε νέα ρύθμιση θα πρέπει να σέβεται το διεθνές δίκαιο και τα συμφέροντα της διεθνούς κοινότητας.
Την ίδια στιγμή, χώρες όπως η Ινδία αξιοποιούν διπλωματικά κανάλια στην Τεχεράνη για την εξασφάλιση αδειών διέλευσης, ενώ σύμφωνα με πηγές της ινδικής ναυτιλίας, τα πλοία λαμβάνουν συγκεκριμένες οδηγίες από τις ιρανικές αρχές, ακόμη και για απενεργοποίηση συστημάτων εντοπισμού και περιορισμό δορυφορικών επικοινωνιών.
Για τα πληρώματα, η διέλευση από τα Στενά αποτελεί πλέον εμπειρία τρόμου, καθώς οι Φρουροί της Επανάστασης φέρονται να ανοίγουν πυρ σε περιπτώσεις μη συμμόρφωσης.
Ναυτικοί που πέρασαν πρόσφατα από την περιοχή περιγράφουν σκηνές υψηλής έντασης, με συνοδείες ιρανικών στρατιωτικών σκαφών και συνεχή φόβο για θαλάσσιες νάρκες και ένοπλα επεισόδια.