Οι αυξανόμενες γεωπολιτικές εντάσεις και οι επαναλαμβανόμενοι περιορισμοί εξαγωγών από το Πεκίνο έχουν φέρει τις σπάνιες γαίες και τα κρίσιμα ορυκτά στο προσκήνιο των παγκόσμιων οικονομικών και στρατηγικών συζητήσεων. Η κυριαρχία της Κίνας σε όλα τα στάδια της αλυσίδας – από την εξόρυξη έως τη διύλιση και την επεξεργασία – αποτελεί εδώ και χρόνια αδύναμο σημείο για τις ανεπτυγμένες οικονομίες, ωστόσο οι πρόσφατοι περιορισμοί, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τις εξαγωγές προς την Ιαπωνία, έχουν εντείνει τις ανησυχίες.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι υπουργοί Οικονομικών της G7 και άλλων χωρών με παρόμοιες θέσεις συναντήθηκαν στην Ουάσινγκτον, εξετάζοντας τρόπους συντονισμένης δράσης για τη μείωση της εξάρτησης από τα κινεζικά κρίσιμα ορυκτά, χωρίς όμως να οδηγηθούν σε πλήρη ρήξη των οικονομικών σχέσεων με το Πεκίνο.
Οι σπάνιες γαίες αποτελούν βασικό πυλώνα των σύγχρονων οικονομιών, καθώς είναι απαραίτητες για αμυντικά συστήματα, ημιαγωγούς, τεχνολογίες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ηλεκτρικά οχήματα και μπαταρίες. Αν και οι χώρες της G7 καλύπτουν περίπου το 60% της παγκόσμιας ζήτησης, η Κίνα διατηρεί τον έλεγχο της προσφοράς και της επεξεργασίας, αποκτώντας ισχυρό γεωοικονομικό μοχλό πίεσης. Η χρήση των εξαγωγών ως εργαλείου πολιτικής έχει μετατρέψει ένα βιομηχανικό ζήτημα σε μείζον στρατηγικό κίνδυνο, με άμεσες επιπτώσεις στη στρατιωτική ετοιμότητα, την ανταγωνιστικότητα και την πράσινη μετάβαση.
Η συνάντηση στην Ουάσινγκτον, υπό τον συντονισμό του Αμερικανού υπουργού Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ, επικεντρώθηκε στη διαφοροποίηση των εφοδιαστικών αλυσίδων και όχι σε μια πλήρη αποσύνδεση από την Κίνα. Στο τραπέζι τέθηκαν μέτρα βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, όπως συνεργασίες με χώρες πλούσιες σε φυσικούς πόρους, χρηματοδότηση μέσω δημόσιων τραπεζών, φορολογικά και επενδυτικά κίνητρα, αλλά και εμπορικά εργαλεία. Μεταξύ των πιο φιλόδοξων προτάσεων ήταν η θέσπιση κατώτατης τιμής για τις σπάνιες γαίες, με στόχο τη σταθεροποίηση της αγοράς και την ενίσχυση της βιωσιμότητας εναλλακτικών παραγωγών. Το γεγονός ότι δεν εκδόθηκε κοινή ανακοίνωση αποτυπώνει τόσο το πρώιμο στάδιο των συζητήσεων όσο και τις διαφωνίες για τον ρυθμό και το εύρος των παρεμβάσεων.
Από την ευρωπαϊκή πλευρά, και ιδίως από τη Γερμανία, τονίστηκε η ανάγκη ενίσχυσης της αυτάρκειας χωρίς τη δημιουργία ενός ανοιχτά αντικινεζικού μετώπου. Παρά την αναγνώριση των στρατηγικών κινδύνων, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι υπογράμμισαν ότι η αντιπαράθεση από μόνη της δεν επαρκεί για την κάλυψη των ελλείψεων. Η Ευρώπη καλείται να επιταχύνει εγχώριες πρωτοβουλίες, όπως νέα χρηματοδοτικά εργαλεία, ταμεία πρώτων υλών και προγράμματα ανακύκλωσης, με την τελευταία να αναδεικνύεται σε κρίσιμο αλλά μέχρι σήμερα υποαξιοποιημένο παράγοντα μείωσης της εξάρτησης.
Η δεσπόζουσα θέση της Κίνας δεν περιορίζεται στην εξόρυξη, αλλά εκτείνεται κυρίως στη διύλιση και επεξεργασία, στάδια που απαιτούν υψηλό κόστος, προκαλούν περιβαλλοντικές αντιδράσεις και είναι πολιτικά ευαίσθητα στις δημοκρατίες. Αυτό περιορίζει την ταχύτητα με την οποία μπορούν να δημιουργηθούν εναλλακτικές λύσεις. Ακόμη και με ισχυρή πολιτική βούληση, η ανάπτυξη νέων ορυχείων και εγκαταστάσεων χρειάζεται χρόνια, ενώ αυστηρά περιβαλλοντικά και εργασιακά πρότυπα αυξάνουν την πολυπλοκότητα.
Βραχυπρόθεσμα, ο συντονισμός των χωρών της G7 ενδέχεται να αναδιαμορφώσει τις αγορές και να αυξήσει το κόστος, εντείνοντας τον ανταγωνισμό για εναλλακτικούς προμηθευτές. Μεσοπρόθεσμα, μια επιτυχημένη διαφοροποίηση θα αποδυναμώσει τη διαπραγματευτική ισχύ της Κίνας, αλλά ενδέχεται να οδηγήσει σε κατακερματισμό των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού και υψηλότερες τιμές για προϊόντα καθαρής ενέργειας και υψηλής τεχνολογίας.
Οι συνομιλίες στην Ουάσινγκτον καταδεικνύουν ότι η εξάρτηση από κρίσιμα ορυκτά αντιμετωπίζεται πλέον ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας και όχι απλώς ως οικονομική ανεπάρκεια. Ωστόσο, η στρατηγική της «μείωσης ρίσκου αντί αποσύνδεσης» αντικατοπτρίζει τα όρια των επιλογών: η κυριαρχία της Κίνας είναι τόσο βαθιά που δεν μπορεί να ανατραπεί χωρίς σοβαρές αναταράξεις. Η πραγματική δοκιμασία θα είναι αν οι διακηρύξεις μεταφραστούν σε συντονισμένες πολιτικές και επενδύσεις ή αν οι εθνικές προτεραιότητες υπονομεύσουν τη δυναμική. Σε κάθε περίπτωση, η απεξάρτηση από τις κινεζικές σπάνιες γαίες δεν αποτελεί μεμονωμένο μέτρο, αλλά μια μακροπρόθεσμη βιομηχανική μετάβαση που οι ανεπτυγμένες οικονομίες δεν μπορούν πλέον να αναβάλουν.